Biosfera qavati haqida umumiy tushuncha

Slayd 1

Biosfera qavati

Slayd 2

Reja:
Biоsferа hаqidа umumiy tushunchа.
Biоsferаning pаydо bo‘lishi vа rivоjlаnishi.
Mоddа vа energiya аylаnishidа biоsferаning аhаmiyati.
Biоsferаning iflоslаnishi vа uning оldini оlish mаsаlаsi.

Slayd 3

Biosfera (grekcha bios-hayot va sfera-shar)- Yerning tirik organizmlar tarqalgan tirik qobig’i.

Slayd 4

Biosfera to’g’risida ta’limotni rus olimi V.I.Vernadskiy yaratgan. Biosfera faqat tirik organizmlarni emas, balki ular yashaydigan muhitni ham o’z ichiga oladi. Shuning uchun biosferani barcha ekosistemalar, ya’ni biogeotsenozlar majmui deyish mumkin. Biogeotsenozlar biosferaning elementar tarkibi hisoblanadi.

Slayd 5

Biosfera Yer sharidagi eng yirik ekotizim deb qaralib, u ayrim ekotizimlarning yig‘indisidan tashkil topgan. Bular litosfera (quruqlik), gidrosfera (suv havzalari), atmosferaning quyi qatlamlaridan iborat. Hozirgi vaqtda tirik organizmlar tarqalgan chegara biosferaning 17 km. Qalinligini, ya’ni litosferaning 5-6 km gacha, dunyo okeanlarining tubigacha (10-11 km) va atmosferada 10 ka gacha balandlikni tashkil etadi.

Slayd 6

Slayd 7

1.Atmosfera – 25-30 km balandlikkacha (yerning havoli qobig’i)
V.I.Vernadskiyning talimotiga binoan biosfera quyidagi qismlardan iboratdir:
Gidrosfera – 10 km chuqurlikkacha (yerning xovoli qobig’i)
Litosfera – 3-4 km chuqurlikkacha (yerning tuproqli qatlami)

Slayd 8

Slayd 9

Yer qobiqlari
Litosfera
Gidrosfera
Massa (tonnalarda)
2,08X
2,08X〖10〗^18
1,36X
1,36X〖10〗^12
Atmosfera
Biosfera
1,39X
1,39X〖10〗^18
5,20X
5,20X〖10〗^15

Slayd 10

Biosferaning hosil bo’lish bosqichlari
Abiotik bosqichda (4,5-3,5 mlrd. Yil oldin) sayorada hayodning vujudga kelishi va rivojlanishi uchun sharoitlar yuzaga kelgan
Biotik bosqichda (3,5 mlrd. Yil oldin) dastlabki tirik organizmlar suv muhitida paydo bo’lgan
Noobiotik bosqichining shakllanishi 40-50 ming yil oldin boshlangan deb hisoblanadi

Slayd 11

Biosferada hayotning paydo bo’lishi

Slayd 12

1.Tirik moddalar – o’simliklar, hayvonlar, mikroorganizmlar;
V.I.Vernadskiy ta’limotiga binoan biosfera quyidagi tarkibga egadir
Biogеn moddalar – organik asosli moddalar, ular ikki turga bo’linadi: fitogеn moddalar – (o’simliklar qoldiqlaridan hosil bo’lgan) ko’mir, torf, nеft, gumis va boshqalar. Zoogеn moddalar – (tirik organizm qoldiqlardan hosil bo’lgan ) bo’r, ohak va boshqa cho’kindi moddalar
Kos moddalar – noorganik va magmatik asosli tog’ jinslari, Yerning yashil qobig’i va suv
Biokos moddalar – mikroorganizmlar ta’siri ostida tog’ jinslarining еmirilishi hisobiga hosil bo’ladigan cho’kindi moddalar.Masalan, tuproq va k.h

Slayd 13

Biosferaning funksiyalari.
Biologik maxsuldorlik – ya’ni yerdagi barcha tirik mavjudodlarni oziq-ovqatlar bilan ta’minlash
Muhitning optimal va gidrologik tarkibini ta’minlash
Biologik tozalash (tabiat o’z-o’zini tozalashi, qayta tiklashi, assimlyatsiya )

Slayd 14

Energetik xususiyati. Fotosintez jarayoni orqali quyosh energiyasini to’plash va uni keyinchalik biosferaning ayrim tarkibiy qismlarga taqsimlanishi. Biosferada quyosh energiyasining to’planishi tufayli unda hayotning barcha ko’rinishlari mavjuddir
Gazlar hosil qilish va ularning harakatini amalga oshirish xususiyati. Gazlarning aylanib yurishi, o’zgarishi orqali biosferaning gaz tarkibini ta’minlaydiSayyoramizdagi asosiy gazlar biogen yo’l bilan kelib chiqqan. Tirik modda faoliyati natijasida azot, kislorod, karbonat angidrid gazi, vodorod sulьfid, metan va boshqa gazlar hosil bo’lgan.
Biogen moddalarni to’plash xususiyati. Tirik modda tarkibida yengil elementlarning atomlari (H, C, N, O, Na, Mg, Ai, Si, S, CI, K, Ca) ko’p miqdorda uchraydi. Ushbu elementlarning miqdori tirik organizmlar ta’sirida tashqi muhitga nisbatan yuz va ming barobar ortiq to’planadi. Ana shu xususiyat tufayli biosferaning kimyoviy tarkibi xilma-xil ekanligi hamda o’lik moddalardan keskin farq qilishi namoyon bo’ladi

Slayd 15

Oksidlanish-qaytarilish xususiyati. Ma’lum moddalar (atomlari o’zgaruvchan darajadagi oksidlanish xususiyatiga ega bo’lgan) domiy ravishda kimyoviy o’zgarishlardan iborat bo’lib, bunda Yer yuzasida biogen moddalarning oksidlanish-qaytarilish jarayonlari ustunlik qiladi
Parchalanish xususiyati. Tirik organizmlarning nobud bo’lishidan keyin parchalanish, ya’ni organik moddalarning minerallashish jarayoni sodir bo’ladi. Natijada biosferada biogen va oraliq moddalar hosil bo’ladi
Muhit hosil qilish xususiyati. Organizmlarning hayot faoliyati natijasida muhitning fizik-kimyoviy ko’rsatkichlarini o’zgartirishdan iborat bo’lib, V.I.Vernadskiy «Organizmlar tashqi muhit bilan bog’langan, shuning uchun u tashqi muhitga nafaqat moslashib qolmay, balki unga moslashgan», deb yozgan edi
Transport xususiyati. Moddalarning Yerning tortish kuchiga qarshi gorizontal yo’nalishda tashib yurilishi

Slayd 16

Slayd 17

Biosferadagi turlar sonining
O’simliklar 21% ini tashkil etadi. Lekin ular umumiy biomassaning 99% ini hosil qiladi.
Hayvonlardan
96%i umurtqasizlar,
umurtqalilar 4% i hisoblanadi.

Slayd 18

Quruq moddalar
Quruqlikda

O’simliklar
Hayvonlar va mikroarganizimlar
%
99,2
0,8

Slayd 19

Biomassa
Quruqlikda yashovchi organizmlar biomassasining 99,2% ini yashil o’simliklar, 0,8% ini hayvonlar va mikroorganizmlar tashkil etadi. Okeanda, aksincha o’simliklar umumiy biomassaning 6,3%, ini hayvonlar va mikroorganizmlar 93,7% ini tashkil etadi. Okean biomassasi barcha tirik organizmlar umumiy biomassaning 0,13% ini tashkil etadi.

Slayd 20

Azot eng muhim elementlardan
biridir. U oqsillar va nukiein
Kislatalar tarkibiga kiradi.
Azotning bir qismi atmosferada
Yashin paytida hosil bo’ladi,
Azot va kislorod birikib azot
Oksidlarini hosil qiladi.
Hozirga kunda miniral
Zavodalarda azotning katta qismi
Atmosferdan o’zlashtiriladi yani
Zavodlardagi azotning katta qismi
Atmosferdan olinadi.
Tabiyatda esa azotning
azot fiksatsiyalovchi
bakteriyalar tomonidan
o’zlashtiriladi va tuproq unumdor-
ligini oshiradi shuning natijasida
1 gektar tuproqda yil davomida
25 kg azot to’planadi.

Slayd 21

Slayd 22

Slayd 23

Olimlarning statistik ma’lumotlariga
ko’ra yer yuziga tushib keluvch
quyosh nuri tahminan 5 mlr yilgacha
yetadi.

Slayd 24

Insonning biosferaga ta’siri
Kishilik jamiyatining yashash muhitiga ta’siri natijalariga ko‘ra salbiy va ijobiy bo‘lishi mumkin.
Salbiy ta’siri:
Insonlarning tabiatga salbiy ta’sir qilishi oqibatida mineral xomashyo, tuproq, suv zaxiralari ko‘rinishidagi tabiiy boyliklarni — tabiat zaxiralarini isrof qilish, atrof-muhitni ifloslantirish, biogeotsenozlar oziq zanjirini buzish yuzaga kelgan.
Ijobiy ta’siri:
Bugun tabiatdagi boyliklardan oqilona foydalanish zaruriyati vujudga keldi. Madaniy landshaftlarni yaratish, zararkunandalarga qarshi kurashishning biologik usullarini tatbiq etish, ekologik toza yoqilg‘i turlarini yaratish, qazib olish, qayta ishlash nazarda tutiladi.

Slayd 25

Tabiiy resurslar muammosi va biosferaning ifloslanishi.
Zaharli gazlar – insoniyatning global muammosi
Inson ishlab chiqarish faoliyatining Yer biosferasiga salbiy ta’siri kun sayin oshib bormoqda.

Slayd 26

Biosferani ifloslantiruvchi manbalar
Hozirgi kunda raketalar uchirilishi juda ham ko’paymoqda raketalar uchirilishiga ketayotgan juda katta mablag’lar sarflanmoqda. Lekin azon qatlamiga juda katta zarar yetkazmoqda.
Agar 125 ta raketa birdaniga uchurilsa azon qatlami yo’qolib ketadi.

Slayd 27

Ifloslantiruvchi manbalar
1990 Yilga nisbatan 2010 yilda atmosferada
issiqlik darajasi 27,3 % ga oshdi.

Slayd 28

Ifloslantiruvchi manbalar
Hozirgi zamonning radiativ samaliyotlari
1soatda yoqgan kislorot miqdiri 18 ming aholiga
yetishi mumkin. 500 Ta radiativ samaliyot 17-20 km
azon qatlamining 30 % ni yemirishi mumkin.

Slayd 29

Atmosferaning ifloslanishiga juda katta salbiy tasir ko’rsatayotgan zavod va fabrikalar aftomabil va transport vositalari tasir ko’rsatmoqda bundan tashqari tabiyatda hazon rezgilarning yoqib yuborilishi atmosferadagi sanoat va transport vositalari bilan ifloslanishi Aqsh ga 3,5 mlr. Rassiyaga esa 150 mil to’nna shundan Toshkentga 100 mil tonna

Slayd 30

Slayd 31

Slayd 32

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 33

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda