Hayvonot olamida psixik funksiyalar evolutsiyasi

Slayd 1

Hayvonot olamida psixik funksiyalar evolutsiyasi.

Slayd 2

Reja:
Hayvonlarda intellekt muammosi.
Antropogenez va psixika evolutsiyasi.
Mehnat faoliyatining vujudga kelishidagi qiyinchiliklar.
Umumiy va yakka tartibdagi nuttqning paydo bo‘lishidagi muammolar.

Slayd 3

Antropogenez (antropo … Va … Genez) — inson jismoniy qiyofasining shakllanishi, mehnat faoliyati, tili, shuningdek jamiyatning dastlabki rivojlanish jarayoni. A. Haqidagi taʼlimot — antropologiya tarmogʻi.
Hayvonlarning fikrlash qobiliyati qadimgi davrlardan beri bahs mavzusi bo’lib kelgan. Miloddan avvalgi V asrning boshlarida Aristotel hayvonlarda o’rganish qobiliyatini kashf etgan va hattoki hayvonlarning ongiga ega bo’lishiga imkon bоr degan.
Charlz Darvin «Turlarning kelib chiqishi va tabiiy tanlanish» kitobida hayvonlarning intellektual qobiliyatlarini ilmiy jihatdan o’rganishni boshlagan.
Darvinning do’sti va hamkori Jon Romanes (1848-1894) ushbu muammoni birinchi bo’lib hal qiladi, uning faoliyati «Animal Intelligence» (1882) mashhurlikka erishdi.
Idealistik tanqidchilar ushbu kitobning zaif tomonlaridan foydalanib, muallifni hayvonlarning ma’naviy hayotini antropomorfizatsiya qilishda va «latifalar usulini» o’stirishda ayblashdi.

Slayd 4

Tanqidchilarni chetga surib qo’ygan Romanlar keyingi ishlarida «Hayvonlarda ruhiy evolyutsiya» (1883) va «odamlarda ruhiy evolyutsiya» (1887) ularni nomaqbul hiyla-nayrangda ayblashdi: ular zamonaviy, madaniyatli shaxs ongidan kelib chiqib, uni hayvonlar ruhiyati bilan taqqoslashadi.
Darhol bir-biridan farq qiluvchi xususiyatlarni beradigan ko’plab farqlovchi xususiyatlarni topdi.
Ammo, agar siz pastda tushib, hayvonlarni – insonning ajdodlarini (antropoid maymunlar) va bolalarni taqqoslasangiz, bolalar ruhiyati va hayvonlarda ibtidoiy hodisalar o’rtasidagi farq «darajasida, lekin turida emas» mavjudligini topasiz.

Slayd 5

Darvin ta’limotlari tomonidan olib borilgan qiyosiy psixologiyada ish to’lqini doimiy ravishda o’sib bordi. 80-Yillardan beri umurtqasizlarning fe’l-atvorining «ijtimoiy» shakllari alohida qiziqish uyg’otadi.
Bunga D. Lebbonning «Chumolilar, ari va asalarilar» asari, J.A.Faberning entomologik asarlari, Avgust Troutning tadqiqotlari, ayniqsa uning «Hasharotlarning sezgilariga oid tajribalari va tanqidiy mulohazalari» va boshqalar kiradi.

Slayd 6

Evolyutsion taʼlimot’, evolyutsiya nazariyasi — tirik organizmlar evolyutsiyasi sabablari, harakatlantiruvchi kuchlari, mexanizmlari va umumiy qonuniyatlari toʻgʻrisidagi fan.
Evolyutsion taʼlimot rivojlanishining mushohidaga asoslangan 1-davri qadimiy dunyo faylasuflari Geraklit, Empedokl, Demokrit, Lukretsiy va boshqalarning ishlari bilan bogʻliq.
Ular birinchi boʻlib butun borliqning jumladan, organizmlarning tarixiy oʻzgarishi toʻgʻrisida fikr bildirishgan. Bunday qarashlar XVII-XIX asrlar boshlarida yashagan transformizm tarafdorlari R.Guk, E.Darvin, D.Didro, J.Byuffon, E.Joffrua SentIler, I.V.Gyote va K.F.Rulye ishlarida yanada rivojlantirildi.
Transformistlar yagona sistemaga ega boʻlgan taʼlimot yarata olmagan boʻlsalarda, Evolyutsion taʼlimot oʻrganadigan asosiy muammolarni koʻrsatib berishdi. Bu muammolar organizmlar tuzilishi va xilma xilligi, turlar oʻrtasidagi oʻxshashlik va tafovutlar, tiriklikning progressiv evolyutsiyasi bilan bir qatorda turli tuzilish darajasiga ega boʻlgan organizmlarning yashab kelayotganligi; ayrim turlar va guruhlarning qirilib ketishi sabablarini aniqlashdan iborat.

Slayd 7

Bu muammolarning tushunib olinishi va ilm-fanning rivojlanishi Evolyutsion taʼlimotning yangi tarixiy davri — evolyutsiyaning dastlabki konsepsiyalari shakllanishiga zamin tayyorladi. Bu konsepsiyaning birinchi vakili J.Lamark yaratdi (1809).
Keyinchalik lamarkizm deb atalgan konsepsiyada ham progressiv rivojlanish va moslanuvchanlikka organizmlarning oldindan belgilab berilgan xususiyati sifatida teologik va metafizik nuqtai nazardan qaraladi.
Ch.Darvin yaratgan evolyutsiya nazariyasi (1859) Evolyutsion taʼlimot uchun ilmiy zamin boʻldi.
Darvin organizmlar evolyutsiyasining harakatlantiruvchi kuchlari — yashash uchun kurash va undan kelib chiqadigan tabiiy tanlanish ekanligini koʻrsatish orqali birinchi boʻlib Evolyutsion taʼlimotning asosiy muammolarini ilmiy nuqtai nazardan hal etdi.
Shular orasidan akademik Oparin tomonidan ilgari surilgan nazariyani ko’rsatib o’tish mumkin. Oparin gipotezasiga muvofiq, bundan taxminan 2 milliard yillar muqaddam atmosferada kislorod ajralib chiqqan.

Slayd 8

Hayvonot olamining o‘simliklar dunyosidan farqlanuvchi xususiyatlari bu hayvonlarda harakatning mavjudligidir. Bu ba’zida yetarli xisoblanmaydi, chunki ba’zi bir o‘simliklar harakatlanish xususiyatlariga egadirlar. Masalan kungaboqar yoki pashsha yutuvchi o‘simlik, kungaboqar quyoshga qarab harakatlansa, pashsha yutuvchi pashshalarga qarab harakatlanadi. Lekin bundaay harakatlar hayvonlarning xatti harakatlaridan farqlanadi.

Slayd 9

Bu organik moddalarda fotoximik reaktsiya va fotosintez jarayonlarning yuzaga kelishiga sabab bo’lgan. Oqibatda koatservatlar deb atalgan faol oqsil molekulalari paydo bo’lgan. Koatservatlarda hayotning asosiy belgilari – assimilyatsiya va dissimilyatsiya jarayonlari paydo bo’lgan.
Koatservatlar tashqi muhitdagi «ozuq» moddalarni tanlab o’zlashtirganlar. Ular yashash uchun zarur bo’lgan (biotik) moddalarga ma’lum darajada seskanish bilan javob berganlar va hayot faoliyati uchun bevosita kerak bo’lmagan (abiotik) moddalarga nisbatan indifferent (befarq) munosabatda bo’lganlar.
Psixik faoliyatning yuvenal (o‘yinli) davrda rivojlanishi. Yuvenal davr haqida faqat yuqori darajada rivojlangan hayvonlarning bolalari haqida so‘z yuritiladi. Bu hayvonlarning jinsiy yetilish holati o‘yinli faol davriga to‘g‘ri keladi. Shuning uchun ham bu yerda faqat yuqori darajada rivojlangan hayvonlarga mos keladi.

Slayd 10

Boshqa hayvonlarda individual rivojlanish elementar psixika shakli sifatida talqin qilinadi. Hayvonlarda o‘yin faoliyatlar ko‘pgina tadqiqotchilarni e’tiborini tortadi, shu bilan birga bu kam o‘rganilgan sohalardan biridir.
Bu yo‘nalish bo‘yicha turlicha konsepsiyalarni kuzatishimiz mumkin. Bunda asosan ikki yo‘nalish talqin qilinadi: birinchisi, G.Spenser tomonidan taklif qilingan bo‘lsa, ikkinchisi K.Gross tomonidan ko‘rsatilgan.
Birinchi vaziyatda o‘yindagi faollik energeiyaning mavjudligida deb aytib o’tilsa, bunda emotsional holatlarga alohida e’tibor qaratish talab qiladi.
Ikkinchi holatda faqat funksional tahlil qilinadi. Grosning fikrica o‘yin faoliyati bu katta xatti harakatning amaliyoti sifatida talqin qilingan.
Hayvonlarning yetakchi faoliyati bu o’yindir. Hayvonlarning o’yin faoliyatlari masalasi asrlar davomida juda ko’p olimlarning diqqatini o’ziga jalb qilib kelmoqda.

Slayd 11

Shuni xam takidlab o’tish kerakki o’yin faqat tashqi muxitdagi narsa xodisalarni bilish vositasigina emas, balki qudratli tarbiya vositasi xamdir.Ijodiy va syujetli o‘yinlarda bolalarning barcha
psixik jarayonlari bilan birgalikda ularning individual xislatlari xam shakllanadi.
Demak, bogchadagi talim tarbiya ishlarining muvaffaqiyati ko‘p jixatdan bolalarning uyin faoliyatlarini maqsadga muvofiq tashkil qila borishga bogliqdir.
Shunday qilib, uyin bolalar xayoli tomonidan yaratilgan narsa emas, aksincha bolalar xayolining o’zi o‘yin jarayonida yuzaga kelib rivojlanadigan narsadir.
Shuni xam aytib o‘tish kerakki, fan texnika mislsiz rivojlangan bizning xozirgi zamonamizdagi yaratilayotgan, xayratda koldiradigan narsalar bolalarga guyo bir muojizadek ko‘rinadi. Natijada ular xam o‘zlarining turli o‘yinlari jarayonida o’xshatma qilib (ya’ni analogik tarzda ) xar xil xayoliy narsalarni o’ylab chiqadilar (uchar ot, mashina odam, gapiradigan daraxt kabi).

Slayd 12

Bundan tashqari, bolarning turli xayoliy narsalarni uylab chiqarishlari yana shuni bildiradiki, ular o’zlarining xar turli uyin faoliyatlarida faqat atroflaridagi bor narsalarni emas, balki
ayni chog’da extiyojlari talab qilayotgan narsalarni xam
aks ettiradilar. Bolalarning o’yin faoliyatlarida xar xil xayoliy va afsonaviy obrazlarni yaratishlaridan shunday xulosa chiqarish mumkin: odamning (shu jumladan bolalarning xam)
tashki muxitdagi narsa va xodisalarni aks ettirish jarayonlari passiv jarayon emas, balki faol xamda ijodiy yaratuvchan, o’zgartiruvchan jarayondir.

Slayd 13

Moddalar almashinuvi pavssiv jarayon hisoblanmaydi. U oqsil molekulalarning hayotiy faoliyat jarayonini amalga oshiradi. Shu tariqa tirik hayot vujudga keladi. Bu hayotda mayda organizmlar vujudga keladi.
Bu to‘qimalarning mavjudligining o‘ziga xos xususiyati shundan iboratki, ular moddlarga qo‘zg‘ovchilarni har doim topa oladilar. Shu darajada ham tirik moddalarda ehtiyojlar paydo bo‘la boshlagan.
Hamma tashqi olam ko‘rinishidan hayotni qo‘llash uchun biotik
ta’sir va mavjud bo‘lmagan abiotik ta’sir mavjud edi. Agar biz hayot evolyutsiyasini diqqat bilan kuzatsak, ularni ma’lum bir bosqichlarga ajratishimiz mumkin.

Slayd 14

O‘simliklar olami ma’lum bir moddalar almashinuvida to‘xtaydi. O‘simliklarning xayot faoliyati biotik omillarga bog‘liq holda amalga oshiriladi. O‘simliklar ma’lum bir sharoitlarga nisbatan sezuvchan bo‘lib qoladilar.
Demak o‘simliklar ham o‘z ehtiyojlariga egadirlar. O‘simliklar ularga ta’sir qilagan omillarga nisbatan ta’sirlarga javob berish xususiyatlariga egadirlar. O‘simliklar ma’lum bir xududga bog‘langandirlar, undan ortiqcha harakat qilmaydilar

Slayd 15

O‘simliklar yorug‘likka, haroratga, kimyoviy ta’sirlarga nisbatan ta’sir berish xususiyatlariga egadirlar. Bunday harakatlar tropizmlar deb ataladi.
Tropizmlar fototropizm (yorug‘likka javob), termotropizm (haroratga), geotropizm (yer markaziga intilishi), xemotropizm (kimyoviy ta’sirlarga) larga bo‘linadilar.
O‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, tropizmlar ijobiy (taassurot kelgan yo‘nalishga qarab intilish) yoki salbiy (zararli taassurotlarga intilish) xarakterga ega bo‘lishi mumkin. O‘simliklar dunyosidan farq qiluvchi bosqich bu hayvonot olami hisoblanadi.

Slayd 16

Hayvonot olamining o‘simliklar dunyosidan farqlanuvchi xususiyatlari bu hayvonlarda harakatning mavjudligidir. Bu ba’zida yetarlixisoblanmaydi, chunki ba’zi bir o‘simliklar haoakatlanish xususiyatlariga eagdirlar.
Masalan kungaboqar yoki pashsha yutuvchi o‘simlik, kungaboqar quyoshga qarab harakatlansa, pashsha yutuvchi pashshalarga qarab harakatlanadi. Lekin bundaay harakatlar hayvonlarning xatti harakatlaridan farqlanadi. Hayvonlarning xarakati faol xarakterga ega. O‘simliklar dunyosidan hayvonot dunyosiga o‘tishdagi yangilik bu hayvonlarda yangi qo‘zg‘atuvchining ko‘rinishi vujudga kelishidir.

Slayd 17

Polyak olimi Dembrovskiyning tadqiqotlarida ham sodda hayvonlarni kerakli harakatlarni amalga oshirishga o‘rgatish mumkinligi ko‘ringan. U bir xujayrali hayvonlarni dumaloq idishga solib qo‘yib, ularni qanday harakatlanishini kuzatgan, ularning haoakatlari boshida xaotik xarakterga ega bo‘lgan, ma’lum muddat o‘tgandan so‘ng esa, bu tartiblangan harakatga aylangan. Tadqiqotchilar juda qiziq ma’lumotlarga ega bo‘lishgan, bir xujayrali hayvonlarning qo‘zg‘atuvchilarini
tarqalishi sekundiga 1-2 mikrondan oshmasa, eng soda asab tizimiga ega bo‘lgan hayvonlarda tezlikni tarqalishi katta hisoblanadi,u sekundiga 50 smni tashkil qiladi, qurbaqaning asab tizimini tarqalish tezligi 25 metrga, insonniki esa sekundiga 125 metr
ni tashkil qilar ekan.

Slayd 18

Bu holatlar shuni ko‘rsatadiki, ma’lum bir asab tizimiga ega bo‘lgan hayvonlarda asab tizimining tezligi oshar ekan.
Bu holatlarning hammasi asab tizimining paydo bo‘lishi
zamin bo‘lib hizmat qilgan.
Eng birinchi asab tizimi to‘rsimon asab tizimi hisoblanadi. Bu asab tizimining tolalari to‘rga o‘xshash bo‘lganligi sababli u to‘rsimon asab tizimi deb yuritilgan.

Slayd 19

Jamoa bo‘lib yashash, jinsiy yetilishgacha bo‘lgan rivojlanish muddatining uzayishi, bosh miyaning faoliyati, nutq, qurollar yasash qobilyati, tananing tuzilishi va funksiyalari majmuasi odamni tavsiflovchi xossalar hisoblanadi. Bularning vujudga kelishi va shakllanishida organik olamning tarixiy rivojlanishida muhim rol o‘ynagan evolyutsiya omillari mutatsiya jarayoni, alohidalanish, hayot to‘lqinlari, tabiiy tanlanish katta ahamiyatga ega bo‘lgan.
Mutatsiya jarayoni va genlar kombinatsiyasi odamda xilma-xil anatomik-morfologik, fiziologik-bioximiyaviy, genetik o‘zgarishlarni keltirib chiqargan.

Slayd 20

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 21

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda