Litosfera va yer yuzasi relefi

Slayd 1

Litosfera va yer yuzasi relefi

Slayd 2

Reja:
Litosfera haqida tushuncha.
Yer sharining ichki tuzilishi.
Yer yuzasining relyef shakllari.
Tog’hosil bo’lishi. Zilzilalar va vulkanlar.

Slayd 3

K.A.Barsukov, V.S.Urusov, V.S.Milnichuk, M.S.Arabadji ma’lumotlari asosida

Slayd 4

Yerni o’rab turgan o’rab turgan qattiq qatlam Litosfera deb ataladi.
Litosferani tashkil etgan jinslarning ximyaviy xossalari yaxshi o’rganilgan emas. Faqat uning ustki qismini tashkil etuvchi yer po’sti ozmi ko’pmi tekshirilgan.
A.P.Vinogradovning ma’lumotiga ko’ra yer po’stining ximiyaviy tarkibi quyidagicha:
Butun yer po’stining 99,79 foiz kislorod
(47,2 foiz), kremniy
( 27-60 foiz), Alyuminiy
(8.60 foiz ) temir
(5,1 foiz),Kalsiy
(3.60 foiz ),Magniy
(2.1 foiz ), Vodorod (0.15 foiz) kabilardan qolagan 0.21 foizi esa I.D.Mendeleyevning davriy sistemasidagi boshqa barcha elementlarga to’g’ri keladi.

Slayd 5

Endogen energiya geografik qobiqqa ta’sir etib, u vulqonlarning otilishi,zilzila va yer po’stining tektonik harakati ko’rinishida namoyon bo’ladi.
Lekin endogen energiyaning ta’siri Yer yuzasidan chuqurlashgan sari otib boradi:
Agar 10 km yerning chuqurlik qismida temperatura
180 ̊C bo’lsa, u 20 km dan 270 ̊C ga, 50 km da 620 ̊C ga, 100 km da 1250 ̊C ga yetadi.

Slayd 6

Litosfera -Tosh Qobig’I
Yer po’sti Yer yuzasidan Moxo chegarasigacha bo’lgan joylarni o’z ichiga olib, butun Yer hajmiing 0.8% ini, Yer massasining 0.4% tashkil etadi. Yer po’stining qalinligi materiklarda 40-80 km, okeanlar tubida 5-10 km dir.
Moxo chegarasidan 2900 km chuqurlikgacha bo’lgan joylar mantiya deb atalib, u ximiyaviy tarkibi va seysmik to’lqinlarni taqrqalish tezligiga ko’ra bir-biridan farqlanuvchi kabi qatlamlarga bo’linadi. Mantiya butun yer hajmining 83 foizini, Yer massasining 68 foizini egallaydi.

Slayd 7

Yer po’sti tuzilishi jihatidan
Magmatik tog’ jin slar
Cho’kindi tog‘ jinslari
Metanwrfik tog‘ jinslari

Slayd 8

Yeryadrosi 2900 kmdan 6371 km gacha bo’lgan chuqurliklarni o’z ichiga oladi.
Yeryadrosi planetamiz hajmining 16,2 % ini, yer massasining 31,6 %ini tashkil etadi.
Yer po’stida-Yer yadrosida harorat 4000-5000 (gradus) ga yetadi.

Slayd 9

Poleozoy
Kembriy
Ordovik
Mezozoy
Trias
Yura
Kaynazoy
Poleogen
Neogen
Arxeozoy
Proterazoy
Sillur
Perm
Karbon
Devon
Antropogen
Bo’r

Slayd 10

Yer yuzasi relfining shakllari
Yer yuzasi bir xil va tekis bo’lmasdan u okean va materiklardan tashkil topgan.
Okeanlarda chuqur cho’kmalar,yoriqlar,suv osti tog’lari, materiklarda esa botiqlar, pasttekiliklar,tekisliklar plato va qirlar,yassi tog’lar baland tog’lar mavjud.
Yer sirtining o’sha tekis bo’lmagan yuzasini bir nom bilan uning relyefi deb ataladi.
Yer yuzasi relefi esa uning ichki va tashqi dinamik jarayonlarining o’zaro ta’siri va aloqasi natijasida vujudga kelgan va shakllangan.

Slayd 11

Yerning qattiq po’sti ustida suv va quruqliklarning taqsimlanishi va jiylashishi uning hamma qismida ham bir xil emas.
Chunki yerning shimoliy yarim sharida quruqlik janubiy yarim shardagiga nisbatan ko’proq.
Shimoliy yarim sharning 39 % quruqlik, 61 % suv ishg’ol qilsa.

Slayd 12

Janubiy yarim sharda quruqlik 19 prosent,suv esa 81 prosentdir.
Yer sharidagi quruqlik maydonini 100 prosent desak,shuning 67.5 prosenti shimoliy, 32.5 prosenti esa janubiy yarim sharda joylashgan.
Quruqlik shimoliy yarim sharning o’rtacha kengliklarida ko’proq,janubiy yarim sharning o’rtacha kengliklarida esa kamroq maydonni egallaydi.

Slayd 13

Qit’alar Maydoni (mln,kv km)
Osiyo 43.45
Amerika 42.53
Afrika 30.30
Antraktida 13.97
Yevropa 10.0
Avstraliya va okeaniya 8.89

Slayd 14

Slayd 15

Slayd 16

Yer yuzasi relyefi ta’sir etuvchi kuchlar
Ekzogen kuchlar
Fizik nurash
Organik nurash
Endogen kuchlar
Tektonik harakatlar bilanbog’liq bo’lgan tog’ hosil bo’ishi, vulqonlarning otilishi, zilzila
Kimyoviy nurash

Slayd 17

Zilzilalar geosinklinal hududlarda, ya’ni yer po’stining qatlamlariyosh, yer yoriqlarida mavjud bo’lib, ular siljib turadiganjoylarda sodir bo’ladi. Bunday joylarni seysmik hududlar deb ataladi.Shu sababli zilzilalar asosan nisbatan yosh tog’lar hisoblangan And,Kordilera, Alp, Kavkaz, Pomir, Hindikush, Himolay, Tinch okeaninio’rab olgan hududlarda ro‘y beradi. Aksincha negizi qattiq jinslardantashkil topgan platformalarda (Rossiya, Kanada, G’arbiy Sibir vaboshq.) yer juda kam yoki umuman qimirlamaydi. Bunday joylarniaseysmik hududlar deyiladi.
Silkinish paydo bolgan zilzila o’chog’i gipotsentr deyiladi. Uning ustidagi zarb eng kuchli bo’ladigan joy epitsentr deyiladi.

Slayd 18

Seysmik to’lqinlar quruqlikka qaraganda havoda va suvda bir necha marta tez harakat qiladi. Zilzilaning kuchi har xil bo’lib,uning kuchi 12 balli shkala bilan o’lchanadi.
Bunda eng kuchsiz zilzila 1 ball, eng kuchlisi 12 ball deb qa’bul qilingan.
1 Ball. Bunda yerning tebranishini faqat sezgir asboblar qayd qiladi.
2 Ball. Juda kuchsiz bo’lib, uni asboblar qayd qiladi va tinch turgan kishi ba’zan bilishi mumkin.
3 Ball. Kuchsiz bo’lib tinch turgan odamlarning ko’pchiligi biladi.
4 Ball. O’rtacha kuchga ega bo’lib deyarli hamma sezadi. Deraza oynalari, eshik dirillaydi.
5 Ball. Ancha kuchli bo’lib hamma sezadi. Qandil qimirlaydi, pol g’ichirlaydi.

Slayd 19

6 Ball. Kuchli bo’lib uyqudagi ko’pchilik odam uyg’onadi, ba’zi binolarda yoriqlar vujudga keladi.
7 Ball. Juda kuchli bo’lib ,buyumlar ag’dariladi, mo’ri g’ishtlari qulaydi.
8 Ball. Xavfli bo’lib xom g’ishtli binolar buziladi,pishiq g’isht devorlarida yoriqlar vujudga keladi.
9 Ball. Juda xavfli bo’lib, ba’zi binolar qulaydi. Yerda 10 sm keladigan yoriqlar paydo bo’ladi.
10 Ball. Vayronagarchilikka olib keladi,juda ko’p binolar qulaydi. 1 M keladigan yoriqlar paydo bo’ladi, ba’zi tog’lar qulab tushadi.
11 Ball. Xalokatli (fojiali) bo’ladi. Butun binolar qulaydi.
12 Ball. O’ta harakatli bo’ladi. Barcha inshoot va buyumlar ag’dariladi, daryo o’zani o’zgaradi, tog’lar qulab relef shakli o’zgaradi.

Slayd 20

Yerning ichki qismidagi o‘ta qiziganjismlar (magma) va turli gazlar yoriqlar orqali kuchli bosim ta’sirida yer ustiga otilib chiqishiga vulqonlar deyiladi. Vulqonlar otilib chiqayotgan joy – krater, kraterdan chiqayotgan niahsulot lava deb ataladi. Lavalar atrofga chiqib to’planaveradi, natijada vulqon tog’lari,cho’qqilari hosil bo’ladi. Kavkaz tog’laridagi Elbrus, Kazbek, Ararat,Kamchatka yarim orolidagi Klyuchi-Sopkasi, Gavai orolidagi MaunaLoa, Afrikadagi Kilimanjaro, Italiyadagi Etna va boshqa cho’qqilar qadimiy vulqon cho’qqilaridir.
Yerning ichki qismidagi yuqori harorat mantiyadagi moddalarningerigan holatda bo’lishiga sababchi bo’ladi va ular magma deyiladi.

Slayd 21

Slayd 22

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 23

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda