YORDAMCHI SOʻZ TURKUMLARINI OʻTISH METODIKASI

Slayd 1

YORDAMCHI SOʻZ TURKUMLARINI OʻTISH METODIKASI

Slayd 2

REJA:

01
O‘zbek tilida yordamchi so‘z turkumlarning nazariy jihatlari
02
Yordamchi so‘z turkumlarini o‘qitishning maqsadlari
03
O‘zbek tilida yordamchi so‘zlarni o‘qitishdagi innovatsiyalar va ilg‘or xorijiy tajribalar

Slayd 3

So‘z turkumlari:
01
02
Mustaqil so‘z turkumlari
Yordamchi so‘z turkumlari

Slayd 4

Yordamchi so‘z turkumlari

Slayd 5

Ko‘makchilar
01

Slayd 6

02
Yuklamalar

Slayd 7

Bog‘lovchilar
03

Slayd 8

Shu tufayli bo‘lsa kerak, til tizimida yordamchi so‘zning o‘rni turlicha baholanadi  ayrim olimlar ularni qo‘shimchaga, ayrimi nutq bo‘lakchasiga, ba’zisi yordamchi so‘zga nisbat beradi. Yordamchi so‘zning so‘zmi, qo‘shimchami yoki mustaqil so‘zning yordamchi so‘z bilan bog‘lanishi so‘z birikmasimi ekanligi hanuzgacha munozara mavzui bo‘lib qolmoqda.
Tilshunoslikda yordamchi so‘zning leksema va qo‘shimcha orasida “oraliq uchinchi” bo‘lib, ham leksema, ham grammatik morfema xususiyatini o‘zida mujassamlashtirishi aniqlangan. Ular shaklan leksema, mazmunan qo‘shimcha (qiyos: Kitobni akamga/akam uchun oldim.)

Slayd 9

Baliq qarmoqni bir tortib, qochib ketdi.
Shu so‘z Farhod tog‘idan tortib Shirin yayloviga qadar Sirdaryo bo‘ylab tizilib ketgan yetmish ming xalq bu sovuqlarni pisand qilmaydi. (Oyd.). Gapida yordamchi so‘z vazifasida kelgan. Tortib mustaqil va yordamchi ma’noga ega bo‘lishiga qaramay, mustaqil leksema tipiga kiradi.

Slayd 10

lug‘aviy ma’noning mavjudligi (ot-ko‘makchi, fe’l-ko‘makchida)
shaklan alohida ajralib turish
Ajralib turish
Ma’no mavjudligi
ko‘pincha ularning mustaqil so‘zlarga yaqinlashishi, ulardan kelib chiqishi
Yaqinligi

Slayd 11

Maqsadlari
o‘zaro bir-biridan faqini o‘rgatish
Har bir yordamchi so‘zning o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rgatish
Xususiyatlari
Farqi
So‘z zaxirasini yordamchi so‘zlar bilan boyitish
Nutqda to‘g‘ri qo‘llay olishlarini o‘rgatish
Qo‘llashi
Boyitishi

Slayd 12

Innovatsiya

Slayd 13

Ta’lim sohasi yoki o‘quv jarayonida mavjud muammoni yangicha yondashuv asosida echish maqsadida qo‘llanilib, avvalgidan ancha samarali natijani kafolatlay oladigan shakl, metod va texnologiyalar.
Innovatsion ta’lim

Slayd 14

Ta’lim innovatsiyalari turlari

Slayd 15

Faoliyat yo‘nalishiga ko‘ra pedagogik jarayonda yoki ta’lim tizimini boshqarishda qo‘llaniladigan innovatsiyalar

Slayd 16

O‘zgarishlarning tavsifiga ko‘ra radikal, modifikatsiyalangan hamda kombinatsiyalangan innovatsiyalar

Slayd 17

O‘zgarishlarning ko‘lamiga ko‘ra tarmoq (lokal), modul va tizim innovatsiyalari

Slayd 18

Kelib chiqish manbaiga ko‘rajamoa tomonidan bevosita yaratilgan yoki o‘zlashtirilgan innovatsiyalar

Slayd 19

“Keys-stadi”, “Blits-so‘rov”, “Suhbat” va boshqalar
Interfaol metodlar:
“Aqliy hujum”, “Bumerang” va hokazo
“Baliq skleti”, “BBB”, “Veyn diagrammasi” va hokazo
Grafik organeyzerlar:
Eng ommaviy texnologiyalar
Strategiyalar:

Slayd 20

“Keys-stadi”
Qisqa, o‘rtacha, katta
Hajmi
Tuzilmalangan,
tuzilmalanmagan
Xususiyatlari
Savolli, keys-topshiriq
Usuli
Muammo, yechim yoki konsepsiyani izohlash
Maqsadi

Slayd 21

“Venn diagrammasi”
Mustaqil so‘z turkumlari
Yordamchi so‘z turkumlari

Alohida olingan so‘z turkumlari

Slayd 22

BBB jadvali
Bilaman
Bilishni xohlayman
Bilib oldim

Yordamchi so‘z turkumlariva ularning tasnifi haqida tushunchaga egaman
Hozirgi tilshunoslikda yordamchi so‘zlarni tasniflash bilan bog‘liq yangi qarashlarnibilishni xohlayman

Slayd 23

Yordamchi so‘z turkumlarini o‘qitishda qo‘llaniladigan didaktik o‘yin-topshiriqlar
“So‘zdan-so‘z” o‘yini
“Intelekt xarita”

“Sematik jadval”
“Quvnoq asalari”

Slayd 24

“So‘zdan- so‘z o‘yini”
So‘z
Bog‘lovchi
Bog‘lovchi bo‘lmagan so‘z
Ham

Balki
Kitob ham daftar oldim
Men ham kitob o‘qiyman(yuklama)

Men ham a’lochiman.

Men o‘qimayman balki yodlab olaman
Balki, u kelgandir(modal so‘z)

-u, -yu
Qo‘y-u qo‘zi,
gul-u lola.
Men bor-u, bilib qoldi-yu(yuklama)

…
…
…

Slayd 25

“Bingo” o‘yini
Bog‘lovchi
Ko‘makchi
Yuklama

Slayd 26

“Tezyurar”

“Tezyurar” metodi bo‘lib, bog‘lovchi so‘z turkumiga oid savollarga tezlik bilan javob berish kerak bo‘ladi. Berilgan savolga tezlik bilan javob berilmasa xato hisoblanib keyingi talabaga o‘tib ketilaveriladi.
Bilan so‘zi qanday holatda bog‘lovchi vazifasini bajarishi mumkin?
Bo‘g‘lovchilar vazifasiga ko‘ra necha guruhga bo‘linadi?
Bog‘lovchilarning qaysi turi uyushiq bo‘laklar va gaplarni bog‘lashga xizmat qiladi?
Sof bog‘lovchilar deb nimaga aytiladi.

Slayd 27

Guruhli ishlash. Korporativ o‘yin
1-talaba: Bog‘lovchilar lisoniy hamjamiyati.
2-talaba: Yuklamalar lisoniy hamjamiyati.
3-talaba: Ko‘makchilarning lisoniy hamjamiyati.

Slayd 28

Quvnoq asalari
va, -u,-yu, hamda, yo, yoki, yoxud, goho, dam… dam, bir… bir, ba’zan… ba’zan, ammo, lekin, biroq, ham, -am, -yam; uchun, -chun; -u, -yu, bilan, -ila, -la, -ki, -kim, xuddi, faqat, axir, chunki, shuning uchun, zeroki, yolg‘iz, ba’zan, tanho, bir, agar, agarda, agarchi, albatta, alhamdulilloh; eh, hoy, oh, o‘h, ha, yo‘q, mutlaqo, ma, mang, go‘yo, go‘yoki.

Slayd 29

Xulosa
Har bir aniq mavzuni o‘rganish va o‘qitishda Davlat ta’lim standartlari o‘quv rejalari va dasturlari asosida shu mavzularni qayta o‘rganib chiqish o‘zbek tilini o‘qitishda eng muhim ahamiyat kasb etadi.
Ushbu talablar asosida tayyorlangan “Yordamchi so‘zlarni o‘qitish metodikasi” mavzusini o‘qitishda didaktik o‘yin topshiriqlaridan foydalanish yo‘llari mavzusidagi darsimiz yuzasidan quyidagi xulosalar berildi.

Slayd 30

E’tiboringiz uchun rahmat!
Bizni ijtimoiy tarmoqlarda kuzatib boring!

Slayd 31

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda