Yevropa xalqlari etnologiyasi tub joy aholisi

Slayd 1

Yevropa xalqlari etnologiyasi

Slayd 2

Reja:
Yevropa tub joy aholisi
Yevropaning tub joy aholisining kelib chiqish tarixi
Migratsion jarayonlar. Madaniyatdagi integratsion jarayonlar
Yevropa axolisining etnogenezi va etnik tarixi
An’anaviy turar joylar va milliy taomlardagi o‘ziga xoslik
Yevropa milliy liboslari taraqqiyoti

Slayd 3

Slayd 4

Slayd 5

Slayd 6

Amerika qit’asi o’zining hududi bilan faqat Osiyodan bir oz ki-chikroq. Uning maydoni Grenlandiya bilan 44,5 mln.kv.km ni tash-kil etadi. Atlantik va Tinch okeanlari oralig’ida joylashgan shimol-dan janubga 15,5 ming km uzunlikka cho’zilgan bu qit’a aslida ikkita mustaqil quruqlikdan iborat. Uning 24,3 mln.kv.km (Grenlan-diyasiz)ga ega bo’lgan shimoliy qismi trapesiya shaklida, janubiy qismi katta notekis uchburchakka o’xshaydi (maydoni 18 mln.kv.km). Amerikaning shimoldagi keng qismi ekvatordan pastroqda 4,5 ming km kelsa, tor qismi Panama hududida joylashgan bo’lib 100 km ga ham Etmaydi. XX asrda shu Yerda qazilgan 80 km lik Panama kanaliTinch va Atlantik okeanlarini bog’lagan muhim xalqaro savdo yo’liga aylangan edi.

Slayd 7

Ko’hna dunyo deb nomlangan Evropa, Osiyo va Afrikaga nis-batan Yangi Dunyo deb atalgan Amerikaning tabiati va iqlimi niho-yatda rang-barang. Tinch okeani sohillari bo’ylab shimoldan janub­ga tomon butun ikki qit’aga cho’zilgan Kordiler nomli eng yirik tog’ tizmalari Tinch okeanida ro’y berayotgan tektonik jarayon bilan bog’liq. Shuning uchun bu tizmalar seysmik jihatdan notinch hisob­lanadi. Bu Yerda eng baland tog’liklar va hozirgacha qaynab turgan vulqonlar mavjud.

Slayd 8

Slayd 9

Olimlar Amerika aholisi avtoxton, ya’ni shu yerda paydo bo’lgan, degan fikrni yoqlab chiqqanlar. Ammo Amerikaga odamlarning Osiyodan kelganligi, uning shimoldan janubga tomon asta-sekin ko’chib tarqalganligi tasdiqlangan. Bu ko’chish Bering bo’g’ozi bo’lmagan Osiyo va Amerika qit’asi qo’shilgan bir davrda ro’y bergan. So’nggi 20 yil ichida qilingan kashfiyotlarga tayanib, olimlarning ko’pchiligi bu yerda odam 30-25 ming yillar muqaddam paydo bo’lgan degan fikrga kelganlar. Atoqli antropolog L.Liki Amerikaga dastlab osiyoliklar hatto 50-100 ming yillar ilgari kela boshlagan, degan fikrni aytmoqda. Ko’pchilik olimlar Janubiy Amerikaga esa odamlar dastlab 17-11 ming yillar ilgari kelgan, degan fikrni quvvatlashadi.

Slayd 10

Slayd 11

Amerika tub joy aholisining tillari kam o’rganilgan. Ammo ular juda ko’p mayda til guruhlariga bo’linib ketgan. Olimlarning aniqlashiga qaraganda, bu Yerda hindularning taxminan ikki mingdan ortiq tillari mavjud bo’lib, ularni 110 ta til oilasiga bo’lish mumkin. O’z navbatida mazkur tillar oilasi beshta eng yirik til guruhlariga biriktirilgan; makrokarib, makroaravak, makrokechua, makromayya va bask-dene. So’nggi davrlargacha ko’pchilik qabul qilgan klassifikatsiya asosida mahalliy tillar 20 ga yaqin til oilalariga biriktirilgan.

Slayd 12

Slayd 13

Amerika qit’asiga Yevropaliklarning qachon kelganligi aniq emas. Ayrim olimlarning fikricha, bepoyon okean suvlari bilan har tomondan yuvilib turgan bu qit’aga Ko’hna dunyodan kishilar bir necha ming yillar muqaddam kelib turgan. Bunday bo’lishi mumkinligini norveg sayyoh olimi Tur XeYerdalning «Ra» nomli papirus kemasida o’tkazgan ekspeditsiyasi ham tasdiqlaydi. Taxminan ming yillar muqaddam Amerikaning shimoli-sharqiy sohillarida va Grenlandiyada normanlarning yashaganligi («Vinland») aniqlangan.

Slayd 14

Slayd 15

O’tgan asrning o’rtalariga kelib Amerika qit’asining etnik qiyofasi ancha o’zgarib ketgan. Shimoliy Amerika aholisining asosiy qismi Shimoli-G’arbiy Yevropadan dastlab Britaniya orollaridan kelgan elatlardan iborat edi. Meksikada va butun Janubiy Amerikada ispanlar, Braziliyada portugallar hukmron etnoslar bo’lib, hozirgi davrda 200 milliondan ortiq kishi ispan tilida gapiradilar. Butun Amerikada ingliz tilida gapiradigan aholi soni ham shuncha. Fransuz tilini 15 million, italyan tilini 8 million kishi o’z ona tili deb hisoblaydi.

Slayd 16

Mustamlaka qilingan Amerika qit’asining tub aholisi bir necha asrlar davomida qirilib, kelgindi elatlar bilan aralashib juda kamayib ketgan va yangi etnoslar paydo bo’lgan. 1775-1783-yillardagi mustaqillik uchun kurashdan so’ng tashkil topgan Aqsh Shimoliy Amerikaning ancha qismini bosib olib katta hududda o’z hukmronligini o’rnatadi. Hozirgi davrda butun Aqsh va Kanadada hindilar aholining 0,5 foizini hosil qiladi, xolos. Odatda Amerika xalqlarini o’rganish muqaddimasi ularni xo’jalik-madaniy mintaqa yoki tiplarga bo’lish klassifikatsiyasi tamoyiliga asoslanadi. Bu tamoyil asosan, tabiiy sharoitga moslashgan xo’jalik va maishiy turmush xususiyatlari bilan belgilanadi. Ammo biz Amerika tub aholisini asosan, uch qismga — Shimoliy, Markaziy va Janubiy Amerikaga bo’lib ta’riflaymiz.

Slayd 17

Slayd 18

Slayd 19

Slayd 20

Amerika qit’asining Aqsh bilan Meksika chegarasidan janubiy qismini odatda Lotin Amerikasi, deb ataydilar. Ba’zan etnogeografik jihatdan Meksika, Markaziy Amerika va Vest-Indiya maxsus hudud qilib ajratilgan va unga Mezoamerika (O’rta yoki Markaziy Amerika) deb nom berilgan. Bu Yerda 30 ta mustaqil davlat va hozirgacha mustamlaka holatdagi bir necha mamlakatlar mavjud. Agar 80-yilning boshlarida Shimoliy Amerikada 258,7 mln. Aholi bo’lsa Lotin Amerikasi 20,1 million km2 maydonni egallagan va 1983-yillarga kelib aholi soni 387,7 million kishiga etgan edi.

Slayd 21

Slayd 22

Lotin Amerikasi aholisining etnik qiyofasi ham turlicha. Uzoq davr ichida mahalliy tub aholi bilan kelgindi Evropaliklar va millionlab qui qilib keltirilgan afrikaliklar avlodlarining aralashmasidan paydo bo’lgan hozirgi mamlakatlarning o’ziga xos madaniyati, mehnat va xalq ijodi an’analari shakllangan.

Slayd 23

Slayd 24

Lotin Amerikasi davlatlarining 32 qismida ispan tili rasmiy til deb qabul qilingan. Braziliya da portugal tili tarqalgan. Faqat 3 foizi aholi yashaydigan kichkina davlatlarda fransuz (Gaiti), ingliz (Gayana, Trenidad, Bar­badots, Yamayka, Bagam va boshqa orollarda) va golland (Surina) tillari hukmron.

Slayd 25

Tadqiqotchilarning fikricha, hozirgi Meksika hududiga odamlar 15-12 ming yillar muqaddam kela boshlagan. Ular Tinch okean sohillari bo’ylab kelganlar, keyin ichki vodiylarni egallaganlar. Milodning boshlarida Yukatan yarim orolining janubiy qismida hozirgi Gvatemala hududida bir qancha mayda shahar-davlatlar paydo bo’ladi. Yukatan yarim orolining shimolida o’sha davrda mayya xalqlarining bosh shahri Mayyapan kuchayib yuksak madaniyat yaratgan qudratli davlatga aylangan.

Slayd 26

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 27

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda