O‘ZBEKISTON TABIATI VA TABIIY BOYLIKLARINNG O‘RGANILISH TARIXI

Slayd 1

O‘zbekiston tabiati va tabiiy boyliklarinng o‘rganilish tarixi

Slayd 2

1. O‘zbekistonning geografik o‘rni va chegaralari, tabiati va tabiiy sharoitining o‘ziga xos xususiyatlari.
2. Qadimgi dunyo geografiyasida O‘zbekiston hududining o‘rganilganlik holati.
3. O‘zbekiston hududi tabiati haqidagi geografik tasavvurlarning o‘rta asrlarda rivojlanishi
4. Geografik tasavvurlarning O‘zbekiston hududida mustamlaka, sho‘rolar davrida rivojlanishi
5. Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda geografiyaning taraqqiyoti
REJA:

Slayd 3

1. O‘zbekistonning geografik o‘rni va chegaralari

Slayd 4

45 gr 31 m.
37 gr 11 m.
56 gr 00 m.
Sh.q.u
73 gr 10 m

Slayd 5

Chegaralari
Umumiy chegara uzunligi 6221 km, shundan 137 km Afg‘oniston O‘zbekiston chegarasiga tog‘ri keladi.
O‘zbekistonning umumiy maydoni 448,9 ming km2 bo’lib, Norvegiya, Finlandiya, Buyuk Britanya va
Italiya kabi davlatlar hududidan katta. Belgiya, Gollandiya va Daniya kabi davlatlarning
umumiy maydonidan ham 4 marta kattadir, Shvetsarya davlati hududidan 14 marta katta..

Slayd 6

1. O‘zbekiston ichki o‘lka bo‘lib, Yevrosiyo materigining markazida, subtropik va mo‘tadil mintaqalarning cho’l zonalarida, subtropik iqlimli O’rta dengiz bo’yi mamlakatlari kengliklarida joylashgan.
2.O‘zbekiston hududi berk havzadan, ya‘ni “oqimsiz o‘lkadan” iborat.
3. Yer yuzining o‘ziga xosligi O‘zbekiston hududi kelib chiqishi va yoshiga ko‘ra murakkab relyefga ega bo’lib, u tekislik va botiqlardan, plato va qirlardan, adirlardan, o‘rtacha balandlikdagi tog‘lar va doimiy qor va muzliklar bilan qoplangan baland tog‘lardan iborat
Tabiiy geografik xususiyatlari

Slayd 7

4.O‘zbekiston hududi o‘ziga xos gorizontal tabiiy zonalarning mavjudligi va ularga mos keladigan balandlik mintaqalarining rivojlanganligi bilan ajralib turadi
5.O‘zbekiston hududining katta qismi tektonik faol va kuchli zilzila rayoni hisoblanadi. Qadimgi tog‘larning ko‘tarilayotganligi bilan ajralib turadi.
6. O‘zbekiston keskin tabiiy tafovutlar o‘lkasi. Hududining tarkib topishidan tortib, o‘simlik va hayvonot dunyosigacha, tabiatining barcha komponentlari respublika hududining turli qismlarida keskin farq qiladi.

Slayd 8

Cancun night review
7. O’zbekiston faqat gidrografik berk hudud bo’lib qolmasdan ekologik sharoiti jihatidan ham berk hududdir. Hech qanday chiqindi respublikamizdan tashqariga chiqib ketmaydi. Bu xususiyat o’lkada xo’jalikning turli sohalarini rivojlantirishda albatta diqqat markazida turishi lozim.
8. O’zbekiston jahon fani, madaniyati, manaviyatini rivojlantirishda katta hissa qo’shgan juda ko’p allomalar vatanidir.

Slayd 9

O‘zbekiston hududida madaniy hayot juda erta boshlanadi shu tufayli ibtidoiy odam yashagan manzilgohlarga boy bo‘lgan ko‘hna mamlakatlardan biridir. Paleolit miloddan oldingi 40000-12000 yillargacha mezolit 12000-5000 yil, neolit 5000-3000 yillarda davrlariga oid qadimiy odamlar yashagan makonlar Surxondaryoda (Teshiktosh) Farg‘ona vodiysida (Isfayramsoy, Xo‘jabaqirg‘onsoy, Sho‘rko’l) Zarafshon vodiysida (Omonqo‘tan, Cho‘pon ota) Chirchiq-Oxangaron Xo‘jakent, Obirahmat va Quyi Amudaryoda ko‘p uchraydi.
2. Qadimgi dunyo geografiyasida O‘zbekiston hududining o‘rganilganlik holati.

Slayd 10

Neolit davrida ibtidoiy odamlar ovchilik, chorvachilik, katta sug‘orma dehqonchilik bilan ham shug‘ullanganlar. To‘g‘on, ariq zovurlar qurganlar. Buning uchun joylarning tabiiy sharoitlari haqida ma‘lum darajada bilimga ega bo’lganlar. Ibtidoiy jamyatda sug‘orma dehqonchilik va chorvachilik rivojlanishi, mehnat qurollari takomillashgan, qurulishlar, zebu-ziynatlar uchun tog‘ jinslaridan foydalana boshlashgan. Antik davrda kishilik jamyati rivojlanib borgan. Respublika hududida-Sug‘diyona, Zarafshon va Qashqadaryo vohalarida (Xorazm) Quyi Amudaryo (Baqtriya) Surxondaryoda vujudga kelgan.

Slayd 11

O‘sha davrlarda to’g’onlar, ariqlar, korizlar, hovizlar qazib olingan kon qoldiqlari Afrosiyob shahri xarobalari to‘la tasdiqlaydi. Lekin miloddan oldingi geografik ma’lumotlar deyarli saqlanmagan. Eronlar, yunonlar bosqinchilar tomonidan yo‘q qilingan. Ba‘zi antik davr ma‘lumotlari yunon olimi Geradodning “Tarix” asarida uchraydi. Unda Mavorounnahr tabiati, relyefi, daryo, ko‘llari aholisi haqida ma‘lumotlar berilgan. Kengroq ma‘lumot milloddan oldin yashagan yunon va rim olimlari Kvint, Kursiy Ruf, Arrian, Ptolemiy asarida uchraydi. Sug‘diyona davlatining orografik xaritasi berilib unda Amudaryo-Oks, Sirdaryo-Yaksart, Zarafshon-Politement, deb ko‘rsatilgan

Slayd 12

3. O‘zbekiston hududi tabiati haqidagi geografik tasavvurlarning o‘rta asrlarda rivojlanishi
Arab sayyohi va geografi ibn Xurdodbeh “Masofalar va mamlakatlar” kitobi asarida Turkiston tabiati, zamini, havosi cho’l va daryolari, karvon yo’llari haqida ma’lumotlar bergan.
Arab sayyohi ibn Rustadning geografiyaga oid asarida Quyi Amudaryo vohasi, deltasi, botqoq joylari, ko’llar, Amudaryoni ko’lga quyilishi Orolning janubiy sohillari, Ustyurt Chinklari haqida ma’lumotlar bor.

Slayd 13

Amudaryo va Xorazm vohasi tog’risida Abul Hasan, Ali Mas‘udiy yozib qoldirgan. Amudaryo tog’lardan boshlanib Termiz yonidan o‘tib g‘arbga qarab ko‘lga quyilishni unga Sirdaryo ham quyilishi haqida, Arab sayyohi va geografi Abu Isxoq Istahriy “Iqlimlar kitobi” Turkiston haritasini bergan va Amudaryo va Sirdaryo Orolga quyilishini chizgan.

Slayd 14

Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy 780 yilda Hivada tug’ilib 850 yilda Bog‘dodda vafot etgan, matematik, astranom va geograf H.H.Hasanov IX-X asrlarni qamrab olgan Turkiston geografiya fanining tug’ulishini “M.M.Xorazmiy-Balxiy geografiya maktabi” davri deb atagan.

Slayd 15

873
950
160 ta
Turkiston yaqinidagi Farobda tug‘ilgan
Damashqda vafot etgan.
Abu Nasir Farobiy-sharq arastusi

Slayd 16

ABU RAYXON BERUNIY 973-1048 YIL
Astranomiya, fizika, matematika, geografiya, iqlimshunoslik, umumiy gealogiya, botanika, tarix, adabiyot fanlari rivojlanishiga hissa qo‘shgan 150 dan ortiq asar yozgan. “Hindiston”, “Geodezya”, “Kartografiya”, “Mineralogiya”, “Osariboqiya”, “At-Tafhim”, “Saydona”, “Qonun Masudiy”

Slayd 17

Abu Ali Ibn Sino 980-1037
280 dan ortiq asar yozgan 30 dan ortiq tabiiy fanlarga bag‘ishlangan. Yirik relef shakllari hisoblangan tekistlik, botiq, tog’larning vujudga kelishi tashqi va ichki kuchlarga bog‘liqligi haqida fikr yuritadi. Minerallarni 4 guruhga tosh, metal, yonuvchi jinslar va tuzlarga bo’ladi.

Slayd 18

Ahmad Farg‘oniy IX asr boshida 861 yil
Farg‘onalik buyuk astranom sayyoh, geograf. U butun umrini Bog‘doddagi “Donalar uyida” o’tkazgan. “Astranomiyaga kirish”, Mazhol an-hujum asarida yer shar shaklidaligini dallilar bilan isbotlagan.
Daryo suvini o‘lchaydigan asbob “Miqyosi Jadad” ni ixtiro qilgan. Shu asarida Turkiston geografiyasiga oid ma‘lumotlar, geografik koordinatalarni jadval tariqasida bergan.

Slayd 19

Temuriylar davrida Movaraunnahr ilm-fan ravnaqiga e‘tibor berildi.
“Fanlar Akademiyasi” tashkil etilgan.
Abdurazzoq Samarqandiy
Mirzo Ulug‘bek
Ali Qushchi
2
3
1
Z.M.Bobur
“Tarixi arba ulus”
“Zichi Ko‘ragoniy”
4

Slayd 20

O‘z davri Ptolomeyi yetishib chiqqan Eron, Turkiyada geografik kuzatishlar olib borib yer yoyi 10 uzunligini aniqlagan. Ekvator, uzinligini o‘lchagan, quyosh va oy tutilish sabablarini ilmiy isbotlab bergan
Ali Qushchi

Slayd 21

4. Geografik tasavvurlarning O‘zbekiston hududida mustamlaka, sho‘rolar davrida rivojlanishi
1860-1870-yillara Qo’qon, Buxoro, 1873 yil Xiva xonligining Rossiya tomonidan bosib olinishi, o‘lka tabiati va resurslarini keng ko‘lamda o‘rganishga sharoit yaratadi va kompleks ekspeditsiyalar uyushtirildi. Bu davrda geografiyaning eng muhim qonuniyatlari aniqlandi, tabiiy sharoitiga baho berish, tabiiy boyliklarni izlab toppish, mukammal geografik, geologic, geobotnik xaritalar tuzish, plan olish yuzasidan katta ishlar amalga oshirildi,

Slayd 22

O‘lkadagi tabiiy boyliklar qidirib topish maqsadida
A.F.Middendorf
A.P.Fedchenko
L.S.Berg
A.V.Obruchev
I.F.Mushketov
ekspidesiyalar tashkil etilgan.

Slayd 23

O‘zbekiston geologik, gidromorfologik, qazilma boyliklari o‘rganishda
I.P.Gerosimov
I.Hamraboev
G‘.O.Mavlonov
O.Akromho‘jaev
M.Mamatqulov
H.M.Abdullaev
K.K.Makarov
I.V.Mushketov
N.A.Seversov

Slayd 24

I.V.Mushketov Turkistonning berg havzadan iborat oziga xos tabiiy o‘lkaligi, tabiiy chegaralarini asoslab, orografik sxemasini yaratadi. A.Seversov tog‘li rayonlarining o‘ziga xos balandlik mintaqalarga ega ekanligini isbot qiladi.1911-1915 yillarda S.S.Neustreev boshchiligida Farg‘ona vodiysi, A.Dimo boshchiligida Mirzacho‘l, Qarshi, Quyi Amudaryo tuproqlari o’rganildi, L.S.Berg “Orol dengizi ekspeditsiyalarining natijalari” nomli asar yozadi

Slayd 25

Sho‘rolar davrida O‘zbekiston tabiatini o‘rganish:
Ekologik-geografik
Qiyosiy-geografik
Regional-landshaftshunoslik
T. Abdullayeva
H. Hasanov
O. A. Mo‘minov
M. Nabixonov
P. Musayev
Z.M.Akramov

Slayd 26

A.N.Dimo
R.I.Abolin
A.Rasulov
M.Orifxonova
D.N.Kashkorov
H.Abdullaev
T.Z.Zohidov
K.Z.Zokirov
M.Q.Qoriyev
N.D.Dolimov

Slayd 27

E‘TIBORINGIZ UCHUN
RAHMAT!
Bizni ijtimoiy tarmoqlarda kuzating!

Slayd 28

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda