Matn haqida ma’lumot

Slayd 1

Matn haqida ma’lumot

Slayd 2

1)Ta’limiy: talabalarga Matn haqida bilim berish, Matnni o’rganishning oson usulini o’rgatish, mavzu yuzasidan ko’nikma va malakalarini shakllantirish.

TK1 Matn haqida atamalarni tushunib, to’g’ri gap tuza olish, og’zaki ifodali ayta olish

FK1 Matn haqida ma’lumot ega bo’ladi Matn haqida ma’lumot bera olish

Darsning maqsadi:

Slayd 3

talabalarni vatanparvarlik, mehnatsevarlik, izlanuvchanlik, faollik, sahiylik ruhida tarbiyalash, ahloqiy fazilatlarni singdirish, fanni chuqur o’rganib, boshqalarga ham o’rgata bilish qobiliyatlarini takomillashtirish.

3) Rivojlantiruvchi: talabalarning mustaqil fikrlash qobiliyatlarini o’stirish, Matn haqida ma’lumot bera olish

ko’nikmasiga erishtirish.

2) Tarbiyaviy:

Slayd 4

Matn tushunchasi

Matn tuzuvchi muayyan voqea- hodisa yoki narsa , shaxs haqida hikoya qilish,ularni tasvirlash yoki ular haqida muhokama yuritish kabi maqsadlarni ko’zda tutadi.

O’zaro va tarkiban bog’langan gaplar ketma-ketligidan iborat yozma yoki og’zaki shakldagi yaxlit birlik matn sanaladi.

Slayd 5

( textus – mato; birikma) – maʼlum moddiy tashuvchiga bogʻlangan inson fikri; belgilarning umumiy izchil va toʻliq ketma-ketligi.

„Matn“ tushunchasining ikkita asosiy talqini mavjud: immanent (kengaytirilgan, falsafiy qarashlarga yoʻgʻrilgan) va reprezentativ (asosan, xususiy munosabat aks etgan). Immanent yondashuv matnda voqelikka xolis munosabat bildirib, uning ichki tuzilishini uchinchi shaxs tomonidan yoritishga eʼtibor qaratishni nazarda tutadi. Reprezentativ yondoshuv esa, matnni tashqi voqelik haqidagi maʼlumotni taqdim etishning maxsus shakli sifatida koʻrib chiqishni anglatadi.

Tilshunoslikda „matn“ atamasi keng doirada, jumladan, ogʻzaki nutq namunalarida ham qoʻllanadi. Matnni idrok etish matn lingvistikasi va psixolingvistika doirasida oʻrganiladi. I. R. Galperin matn xususiyatlari haqida toʻxtalib oʻtar ekan, unga quyidagicha taʼrif beradi: „Matn bu yozma hujjat shaklida ob’ektivlashtirilgan, turli xil leksik, grammatik va mantiqiy bogʻlanishlar bilan birlashtirilgan bir qator bayonotlardan tashkil topgan, axloqiy xarakter, pragmatik munosabat va shunga mos ravishda adabiy qayta ishlangan maʼlum bir xususiyatga ega boʻlgan yozma xabardir“[1].

xususiyatlari

Artikulyatsiya

[tahrir | manbasini tahrirlash]

, oʻziga xos tarzda, bir nechta jumlalardan tarkib topadi. Keng yoritilgan, murakkab hajmga ega boʻlgan bir jumladan iborat yozuvni matn deb atash mumkin emas. Chunki matn bir nechta mustaqil gapga ajralishi mumkin, bunda gap boʻlaklari matnga emas, balki murakkab gapning sintaksis qonunlariga koʻra birikadi.

Asosiy qoida ­ ­- matn ikki yoki undan ortiq jumladan iborat boʻladi.

Matn

Slayd 6

mavjud voqelikdagi bogʻlanish va bogʻliqliklar (ijtimoiy hodisalar, tabiat hodisalari, inson, uning tashqi koʻrinishi va ichki dunyosi, jonsiz tabiat obyektlari va boshqalar)ni aks ettiradi.

Nutq predmetining birligi gapning mavzusidir. Mavzu esa matnning semantik oʻzagi, uning ixchamlashtirilgan va umumlashtirilgan mazmunidir.

„Matn mazmuni“ tushunchasi nutqning axborot mazmuni kategoriyasi bilan bogʻliq jarayon boʻlib, faqat matnga xosdir. U oʻquvchiga hodisalar oʻrtasidagi bogʻliqlikni, ularning barcha sohalardagi ahamiyatini muallifning individual munosabati orqali xabardor qiladi, unga semantik yaxlitlik beradi.

Katta matnda yetakchi mavzu bir qator kichik tarkibiy mavzularga, kichik mavzular esa oʻz navbatida paragraflar (mikro-mavzular)ga boʻlinadi.

Matnda bayon qilinayotgan fikrning toʻliqligi matnning semantik yaxlitligi bilan bogʻliq boʻlib, toʻliq tugallangan, yaxlit tugal mazmunga ega matn mazmunni toʻliq aks ettiruvchi sarlavhani tanlash orqali amalga oshiriladi.

Shu tariqa matnning semantik yaxlitligidan uning quyidagi xususiyatlari kelib chiqadi:

Matn – bu maʼlum bir mavzudagi bayonot;

Matn soʻzlovchining niyatini, asosiy gʻoyasini ifodalab beradi;

Har qanday hajmdagi matn nisbatan avtonom (toʻliq) bayonotdir;

Matnda gaplar mantiqiy jihatdan bogʻlangan boʻladi;

Matn uchun uning mazmuniga mos sarlavha tanlash mumkin;

Toʻliq matn odatda boshlanish va yakunga ega boʻladi.

Matnning semantik yaxlitligi

Slayd 7

Mantiqiy boʻlgan minimal matn yozuv deb ataladi. Bundan tashqari, bunday matnni eslatma deb atash mumkin.

[tahrir | manbasini tahrirlash]

ilmiy uslub

Soʻzlashuv uslubi

Badiiy uslub

Ommabop (publitsistik) uslub

Rasmiy-idoraviy uslub

Turi

Hikoya

Tasviriy

Tavsifiy matnlarga boʻlinadi.

Yana qarang

Matn fayli

Freewriting – bu gʻayrioddiy echimlar va gʻoyalarni topishga yordam beradigan matnni tezda shakllantirish texnikasi va usuli.

funktsional uslublar

Slayd 8

Ma’lum voqelik haqida tasavvur (ma’lumot) beradigan bir yoki bir necha sintaktik birliklardan tashkil topgan nutqiy butunlik matn hisoblanadi.

Matn ma’lum fikrlar yig’indisi hisoblangan nutq, nashrdan chiqqan asardir. U o’ziga xos asar hisoblanishi va mazmunga (ilmiy, rasmiy, badiiy va hokazo) yoki hujjat xarakteriga ega bo’ladi.

Matnlar dialogik (suhbatdoshlar almashinuvi) va monologik ko’rinishlarga bo’linadi.

AKADEMIK YOZUV 1

MATN

Slayd 9

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 10

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda