Badiiy adabiyotda an’ana va novatorlik

Slayd 1

Badiiy adabiyotda an’ana

va novatorlik

Slayd 2

Reja

1. An’ana haqida ma’lumot

2. Novatorlik haqida tushuncha

3. An’ana va novatorlikning badiiy adabiyotdagi ahamiyati

Slayd 3

Adabiyot mafkura boʻlishi bilan birga san’at hamdir. U hayotni oʻziga xos obrazli yoʻl bilan ifoda etadi. Shuning uchun ham san’atning bir qator oʻziga xos qonuniyatlari borki, ular san’at taraqqiyotining jamiyat qonuniyatlariga buysunmaydigan mustaqil xarakterini koʻrsatadi. Masalan: san’at taraqqiyoti jamiyat taraqqiyotidan oldinlab ketishi ham, orqada qolishi ham mumkin. Qadimgi Yunoniston ijtimoiy taraqqiyotning eng ibtidoiy bosqichida edi. Lekin oʻsha davrda adabiyot shu qadar rivojlanib ketdiki, natijada keyingi davrlarda ham bu darajaga chiqib boʻlmadi. Kapitalizm feodalizmga nisbatan progress. Lekin Oʻzbekistonda kapitalistik munosabatlar kirib kelayotgan davrda Navoiy singari yirik daholar dunyoga kelmaydi. Navoiy davrida oʻzbek adabiyoti taraqqiyotda oldinlab ketgan, XIX asrlarda orqada qolgan edi. San’at va adabiyotdagi oʻzgarishlar birdan boʻlmaydi. Adabiyotda rivojlanish revolyutsiya emas, evolyutsiya tarzida sodir boʻladi.

San’at asarlari umrbodiy boʻladi, eskirmaydi.

Har bir davr san’ati boʻladi.

Bir xalq adabiyoti oʻzidan oldingi san’at bilan bogʻliq boʻladi.

Har bir san’at oʻzidan oldingi san’at bilan bogʻliq boʻladi.

Bir xalq adabiyoti oʻzidan oldingi san’at bilan bogʻliq boʻladi.

Bundan vorislik qonuni kelib chiqadi. Bir xalq adabiyoti ikkinchi xalq adabiyotiga ta’sir etadi.

Har bir davr adabiyoti oʻzidan oldingi davr adabiyoti yutuqlaridan, boshqa xalqlar adabiyoti yutuqlaridan bahramand boʻlmasdan rivojlana olmaydi. An’ana novatorlik masalasi vorislik qonuniyatining namoyon boʻlishidir. An’ana — oʻtmish adabiyotdan qolgan eng yaxshi gʻoyaviy-badiiy boyliklar, keyingi davr adabiyoti tomonidan rivojlantiriladigan oʻtmish adabiyoti yoki boshqa xalqlar adabiyotlarining eng yaxshi yutuqlari badiiy an’ana boʻladi. Masalan, Navoiy oʻz asarlarida insonparvarlik, qahramonlik, xalqlar doʻstligi, zulm va razolatga nafrat gʻoyalarini ilgari surgan. Ana shu gʻoyalar keyingi yozuvchilar tomonidan rivojlantirildi yoki A. Qodiriy, Valter Skott hamda Jurji Zaydon ijodidagi roman shaklini olib, shu asosida butunlay yangi oʻzbek milliy romanini yaratdi. E. Vohidov esa klassik adabiyotdagi gʻazalni rivojlantiradi.

Slayd 4

– An’ana quyidagicha bo’ladi:

– G’oyaviy an’ana. Bu Navoiydagi insonparvarlik, qahramonlik g’oyalari va motivlarining rivojlanishidir.

– Tiplar an’anasi. Obraz yaratish printsiplarining kyeyingilar tomonidan qabul qilinib rivojlantirishidir. Farxod – Azizxon Evklion (pativning "Mundi" -komyediyasi) – Gobsak (Balpzakning "Gobsyek" romani) – Qori Ishkamba (Ayniyning "Sudhurning o’limi" povyesti) – Inoyat oqsaqol (S.Axmadning "Ufq" romani) ana shu tiplari an’anasining namunasidir.

• Ayrim tiplar hayotda o’z umrini yashab bo’lganligi tufayli adabiyotlar ham o’z umrini tugatadi. Masalan, cho’llarga suv chiqaruvchi Farxod kabi qahramonlar an’anasi shunday bo’ldi.

– Formal an’analar yoki badiiy an’analar sohasidagi an’analar yoki badiiy an’analar sohasidagi an’analar. SHunisi muhimki g’oyaviy an’analar hamda tiplar hamda tiplar an’anasi dunyoqarashi bir biriga yaqin yozuvchilar tomonidan rivojlantiriladi. Formal an’analar esa dunyoqarashi turlicha bo’lgan yozuvchilar tomonidan ham rivojlantiriladi. CHunki badiiy forma dunyoqarashga byetaraf bo’ldi. Lyekin har bir yozuvchi mavjud formaning o’zining dunyoqarashini ifodalagan bo’ysundirishi mumkin. Dyemak, formal an’ana bu oldingilardan myeros qolib kyeyingi yozuvchilar tomonidan rivojlantirilayotgan janrlar (roman, g’azal) tasvir vositalari vazn hamda qofiyalardir.

Slayd 5

NAZORAT SAVOLLARI:

• An’ana dyeganda nimani tushunasiz?

• An’ananing qanday turlarini bilasiz?

• G’oya an’analar badiiy adabiyotda qanday ifodalanadi?

• Tiplar an’anasi nima? Misollar orqali tushuntiring.

• Badiiy forma sohasidagi an’analar qay tarzda ifodalanadi?

• Novatorlik dyeganda nimani tushunasiz?

• O’zbyek adabiyoti misolida novatorlikni tushuntirib byering.

• Har doim ham novatorlikka ijobiy hol dyeb qarash mumkinmi?

• Har ikkisining badiiy adabiyotda qanday ahamiyati bor?

• O’zbyek adabiyotida qaysi davrlarda shakliy novatorlik rivojlandi?

Slayd 6

E'tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 7

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda