Genetikaning asosiy qonunlari Mendel va Morgan

Slayd 1

Genetikaning asosiy qonunlari

Slayd 2

Mazmuni
Olimlar
Shartlar
Genetik belgilar
Mendelning birinchi qonuni
Mendelning ikkinchi qonuni
Mendelning uchinchi qonuni
To’liq bo’lmagan hukmronlik
Tahlil xoch
Bog’langan meros olish
bog’liq meros
Noallel genlarning o’zaro ta’siri
Adabiyot

Slayd 3

Genetika olimlari
GregorMendel (1822-1884)
Irsiyatning asosiy qonuniyatlarini kashf etdi, asosladi va shakllantirdi

Slayd 4

Genetika olimlari
Tomas Morgan (1866-1945)
Asosiy ilmiy ishlar irsiyatning xromosoma nazariyasi masalalariga bag’ishlangan
Irsiyatning moddiy tashuvchilari g’oyasini asoslab berdi

Slayd 5

Genetik atamalar
AlternatİV Belgilar – bir xususiyatning qarama-qarshi fazilatlari (jigarrang yoki ko’k ko’zlar, ochiq yoki qora sochlar va boshqalar).
Gene – bu bir xususiyatning namoyon bo’lishi va ma’lum bir oqsil molekulasining sintezi uchun mas’ul bo’lgan Dnk molekulasining bo’limi.
Genotip – ota-onadan olingan irsiy xususiyatlar to’plami.
Geterosigota – bir genning (Aa) qarama-qarshi ko’chalari bo’lgan zigota.
GİBrid – organizmlarni kesib o’tish orqali olingan avlod.
Allel Genlari – gomologik xromosomalarning bir xil joylarida (lokuslarida) joylashgan genlar.
Homozigota – bitta genning (Aa yoki aa) bir xil ko’chalari bo’lgan zigota.
Gomologik Xromosomalar – juftlashgan xromosomalar shakli, hajmi va irsiy axborotning tabiati jihatidan bir xil.
Dominant Xarakter – har qanday sharoitda naslda namoyon bo’ladigan ustun xususiyat.
Resessiv Xarakter – faqat gomozigota holatda namoyon bo’ladigan bostirilgan belgi.
Fenotip – genotipning atrof-muhit bilan o’zaro ta’sirida o’zini namoyon qiladigan va hayot davomida atrof-muhitga qarab o’zgarib turadigan organizmlarning xususiyatlari va xususiyatlari to’plami.
Soz Chiziqlar – avlodlarida o’z-o’zini changlatish jarayonida o’rganilayotgan belgida xilma-xillik bo’lmagan organizmlar.

Slayd 6

Genetik belgilar
R- ota-onalar
F- avlod
ayol
erkak
G-gametalar
A, B-dominant belgilar
a, b-retsessiv belgilar

Aa – dominant xususiyat uchun homozigot
aa – retsessiv xususiyat uchun homozigot
Aa – geterozigota

Slayd 7

Mendelning birinchi qonuni
Birinchi avlod bir xillik qonuni (G. Mendel)
Birinchi avlodda qarama-qarshi xususiyatlarga ega ikkita shaxsni kesib o’tganda, barcha duragaylar bir xil va ota-onalardan biriga o’xshashdir.

Slayd 8

Birinchi avlod duragaylarining bir xillik qonuni yoki Mendelning birinchi qonuni
Homozigot shaxslarni monogibrid kesib o’tganda , duragaylar genotip va fenotipda bir xil bo’ladi.

Slayd 9

Mendelning ikkinchi qonuni
II . Bo’linish qonuni (G. Mendel)
Birinchi avlod duragaylarini ikkinchi avlodda kesib o’tishda fenotipning 3: 1 bo’linishi kuzatiladi

Slayd 10

Segregatsiya qonuni yoki Mendelning ikkinchi qonuni
Ma’lumotlarni tahlil qilish bizga quyidagi xulosalar chiqarishga imkon berdi:
Ikkinchi avlodda duragaylarning bir xilligi yo’q: ba’zi duragaylar bir (dominant), ba’zilari – alternativ juftlikdan boshqa (retsessiv) xususiyatni olib boradi;
Dominant xususiyatga ega duragaylar soni retsessiv xususiyatga ega duragaylar sonidan taxminan uch barobar ko’p;
Resessiv xususiyat birinchi avlod duragaylarida yo’qolmaydi, faqat bostiriladi va ikkinchi duragay avlodda paydo bo’ladi

Slayd 11

Mendelning ikkinchi qonuni – bo’linish qonuni
Monogibrid geterozigotali shaxslarni kesib o’tganda, duragaylar fenotip bo’yicha 3: 1 nisbatda, 1: 2: 1 genotip bo’yicha ajralishga ega.

Slayd 12

Gametalarning tozaligi qonuni
1854 Yildan boshlab, sakkiz yil davomida Mendel no’xat o’simliklarini kesish bo’yicha tajribalar o’tkazdi. U no‘xatning turli navlarini bir-biri bilan chatishtirish natijasida birinchi avlod duragaylari bir xil fenotipga ega bo‘lishini, ikkinchi avlod duragaylarida esa belgilar ma’lum nisbatlarda bo‘linishini aniqladi. Ushbu hodisani tushuntirish uchun Mendel «gametlarning tozaligi gipotezasi» yoki «gametlarning tozaligi qonuni» deb nomlangan bir qator farazlarni ilgari surdi. Mendel quyidagilarni taklif qildi:
1. Belgilarning shakllanishi uchun ba’zi diskret irsiy omillar javobgardir;
Organizmlarda belgi rivojlanishini belgilovchi ikkita omil mavjud;
Gametalar hosil bo’lganda, ularning har biriga juft omillardan faqat bittasi kiradi;
Erkak va ayol jinsiy hujayralari birlashganda, bu irsiy omillar aralashmaydi (sof qoladi)
1909-Yilda V.Iogansen bu irsiy omillarni genlar deb atagan boʻlsa, 1912-yilda T.Morgan ularning xromosomalarda joylashganligini koʻrsatdi

Slayd 13

Tahlil xoch
G.Mendel o’z taxminlarini isbotlash uchun xozirgi kunda tahliliy kesishish deb ataladigan kesishuvdan foydalangan ( tahlil kesishishi noma’lum genotipli organizmni retsessiv uchun gomozigotali organizm bilan kesishishdir).
1 Ni retsessiv xususiyatga ega bo’lgan nav (yashil no’xat) bilan kesib o’tish natijasida duragaylar orasida yarim yashil no’xat va yarim sariq no’xat paydo bo’ladi . »
Quyidagi genetik diagrammadan ko’rinib turibdiki, u haqiqatan ham 1: 1 bo’linishini oldi va o’z taxminlari va xulosalarining to’g’riligiga ishonch hosil qildi, ammo uni zamondoshlari tushunmadi. Uning Brunn tabiatshunoslar jamiyati yig’ilishida qilgan «O’simlik duragaylari bo’yicha tajribalar» ma’ruzasi to’liq sukunat bilan kutib olindi.

Slayd 14

Tahlil xoch

Slayd 15

To’liq bo’lmagan hukmronlik
To’liq bo’lmagan dominantlik bilan belgi dominant va resessiv o’rtasida oraliq qiymatga ega
(1 : 2 : 1 )

Slayd 16

Belgilarning mustaqil irsiyat qonuni yoki Mendelning uchinchi qonuni
Organizmlar bir-biridan ko’p jihatdan farqlanadi. Shuning uchun bir juft belgining irsiyat qonuniyatlarini o’rnatgan G.Mendel ikki (yoki undan ko’p) muqobil belgilarning irsiyatini o’rganishga o’tdi.
Digibrid xochlar uchun Mendel urug’ rangi (sariq va yashil) va urug’ shakli (silliq va ajin) bilan farq qiluvchi gomozigotli no’xat o’simliklarini oldi. Urug’larning sariq rangi (A) va silliq shakli (B) dominant, yashil rang (a) va ajin shakli (b) retsessiv belgilardir.
Sariq va silliq urug’LI o’simlikni yashil va ajin urug’LI o’simlik bilan kesib o’tib, Mendel sariq va silliq urug’LI bir xil gibrid F 1 avlodini oldi. 15 Ta birinchi avlod duragaylarining oʻz-oʻzidan changlanishi natijasida 556 ta urugʻ olindi, ulardan 315 tasi sariq silliq, 101 tasi sariq ajinli, 108 tasi yashil silliq va 32 tasi yashil ajinli (boʻlinish 9:3:3:1).

Slayd 17

Mendelning uchinchi qonuni
III . Belgilarning mustaqil irsiyat qonuni (G. Mendel)
Birinchi avlod duragaylarini ikki juft belgi uchun kesib o’tishda har bir belgi juftligi uchun meros bir-biridan mustaqil ravishda sodir bo’ladi va yangi kombinatsiyalarga ega to’rtta fenotipik guruh hosil bo’ladi.
Fenotipning bo’linishi 9:3:3:1

Slayd 18

Belgilarning mustaqil irsiyat qonuni yoki Mendelning uchinchi qonuni
Ikki yoki bir necha juft muqobil belgilarda farq qiluvchi gomozigotali shaxslarni kesib o’tishda ikkinchi gibrid avlodda bu belgilarning mustaqil birikmasi kuzatiladi, natijada ota-onalar uchun odatiy bo’lmagan belgilar kombinatsiyasiga ega bo’lgan yangi shakllar paydo bo’ladi.
Ikkinchi avlod duragaylarida fenotip bo’yicha 9:3:3:1 nisbatda, genotip bo’yicha 4:2:2:2:2:1:1:1:1 nisbatda bo’linish mavjud. Belgilar bir-biridan mustaqil ravishda meros qilib olinadi va barcha mumkin bo’lgan kombinatsiyalarda birlashtiriladi.

Slayd 19

Zanjirlangan meros
Har bir organizm juda ko’p xususiyatlarga ega, ammo xromosomalar soni kichik. Binobarin, har bir xromosomada bitta gen emas, balki turli belgilarning rivojlanishi uchun mas’ul bo’lgan butun genlar guruhi mavjud.
T. Morgan genlari bir xromosomada lokalize qilingan belgilarning irsiyatini o’rgangan . Agar Mendel o’z tajribalarini no’xat ustida o’tkazgan bo’lsa, Morgan uchun asosiy ob’ekt Drosophila meva pashshasi edi.
Drosophila har ikki haftada 25 ° C haroratda ko’p sonli nasl beradi. Erkak va urg’ochi tashqi ko’rinishida aniq ajralib turadi – erkakning qorin bo’shlig’i kichikroq va quyuqroq. Ular diploid to’plamda bor-yo’g’i 8 ta xromosomaga ega va arzon ozuqaviy muhitda sinov naychalarida juda oson ko’payadi.

Slayd 20

Zanjirlangan meros
Drosophila pashshasini kulrang tanali va oddiy qanotlari quyuq tana rangi va oddiy qanotlari bo’lgan pashsha bilan kesib o’tib, birinchi avlodda Morgan kulrang tanali va oddiy qanotli duragaylarni oldi (qorinning kulrang rangini belgilaydigan gen ustunlik qiladi). Quyuq rang va normal qanotlarning rivojlanishini belgilovchi gen – kam rivojlangan qanotlar genidan yuqorida). F 1 urg’ochisini retsessiv belgilarga ega bo’lgan erkak bilan analitik kesishuvni o’tkazishda nazariy jihatdan 1: 1: 1: 1 nisbatda bu belgilarning kombinatsiyasi bilan nasl olish kutilgan.

Slayd 21

Zanjirlangan meros
Bir xil xromosomada joylashgan genlarning bog’langan irsiyat qonuni (T.Morgan)
Xuddi shu xromosomada joylashgan genlar birgalikda meros bo’lib, bog’langan
Krossingover natijasida genlarning aloqasi buzilishi mumkin. Krossover shaxslar soni har doim asosiy shaxslar sonidan sezilarli darajada kamroq bo’ladi (T. Morgan)

Slayd 22

Genlar orasidagi bog’lanishning kuchi ular orasidagi masofaga bog’liq: genlar bir-biridan qanchalik uzoqroq joylashgan bo’lsa, kesishish chastotasi shunchalik yuqori bo’ladi va aksincha.
To’liq bog’lanish – bu bog’langan merosning bir turi bo’lib, unda tahlil qilinadigan belgilarning genlari bir-biriga juda yaqin joylashganki, ular o’rtasida kesishish imkonsiz bo’ladi.
To’liq bo’lmagan bog’lanish – bu bog’langan merosning bir turi bo’lib, unda tahlil qilinadigan belgilarning genlari bir-biridan ma’lum masofada joylashgan bo’lib, ular o’rtasida kesishish imkonini beradi.

Slayd 23

Genlar xromosomalarda joylashgan; turli xromosomalarda turli xil genlar mavjud; gomologik bo’lmagan xromosomalarning har birining genlar to’plami noyobdir;
Har bir gen xromosomada ma’lum bir joyga (lokusga) ega; allel genlar homolog xromosomalarning bir xil lokuslarida joylashgan;
Genlar xromosomalarda ma’lum bir chiziqli ketma-ketlikda joylashgan;
Xuddi shu xromosomada joylashgan genlar birgalikda meros bo’lib, bog’lanish guruhini tashkil qiladi; bog’lanish guruhlari soni xromosomalarning haploid to’plamiga teng va har bir organizm turi uchun doimiydir;
Krossingover jarayonida genlarning aloqasi buzilishi mumkin, bu esa rekombinant xromosomalarning shakllanishiga olib keladi; krossingoverning chastotasi genlar orasidagi masofaga bog’liq: masofa qanchalik katta bo’lsa, kesishishning kattaligi shunchalik katta bo’ladi;
Har bir tur o’ziga xos xromosomalar to’plamiga ega – karyotip.

Slayd 24

Jinsga bog’liq belgilarning irsiylanishi
Jinsiy xromosomalarda nafaqat jinsiy xususiyatlarning rivojlanishi uchun, balki jinsiy bo’lmagan xususiyatlarning (qonning ivishi, tish emalining rangi, qizil va yashil ranglarga sezgirlik va boshqalar) shakllanishi uchun mas’ul bo’lgan genlar mavjudligi aniqlangan. Genlari X yoki Y xromosomalarida lokalizatsiya qilingan jinsiy bo’lmagan xususiyatlarning merosi jinsga bog’liq meros deyiladi.
Odamlarda erkak X xromosomasini onasidan va Y xromosomasini otasidan oladi. Ayol bitta X xromosomasini onasidan, boshqa X xromosomasini otasidan oladi. X xromosoma va Y xromosoma nafaqat har xil o’lcham va tuzilishga ega, balki ko’pincha turli xil genlar to’plamini olib yuradi. Inson jinsiy xromosomalaridagi gen tarkibiga qarab, quyidagi hududlarni ajratish mumkin:
X xromosomasining gomologik bo’lmagan hududi (faqat X xromosomasida joylashgan genlar bilan);
X xromosoma va Y xromosomasining gomologik hududi (X xromosomada ham, Y xromosomasida ham genlar mavjud);
Y xromosomasining gomologik bo’lmagan hududi (faqat Y xromosomasida joylashgan genlar bilan). Genning joylashishiga qarab, merosning quyidagi turlari ajratiladi.

Slayd 25

Jinsga bog’liq belgilarning irsiylanishi
Ko’pgina organizmlarda jins urug’lanish paytida aniqlanadi va xromosomalar soniga bog’liq. Bu usul xromosoma jinsini aniqlash deb ataladi. Ushbu turdagi jinsni aniqlashga ega bo’lgan organizmlar autosomalar va jinsiy xromosomalarga ega – X va Y.
Sutemizuvchilarda (shu jumladan odamlarda) ayol jinsi jinsiy xromosomalar to’plamiga ega – XX, erkak jins – Xy. Ayol jinsi gomogametik deb ataladi (bir turdagi gametalarni hosil qiladi); erkaklari esa geterogametik (ikki turdagi gametalarni hosil qiladi).
Qushlar va kapalaklarda gomogametik jins erkaklar – XX va geterogametik jins – Xy urg’ochi.

Slayd 26

Nasllanish turi
Genlarning joylashuvi
Misollar
X-ga birikkan retsessiv
X-xromosomaning gomologik bo‘lmagan qismi
Gemofiliya, rang ajrata olmaslikning turli shakllari (protanopiya, deyteranopiya), ter bezlarining yo‘qligi, mushaklar distrofiyasining ba’zi shakllari va b.
X-ga birikkan dominant
X-xromosomaning gomologik bo‘lmagan qismi
Tish emalining jigarrang bo‘lishi, D vitaminiga chidamli raxit va b.
X-Y-ga birikkan
(jins bilan qisman birikkan)
X- va Y-xromosomalarning gomologik qismi
Alport sindromi, umumiy rang ko‘rligi
Y-ga birikkan
Y-xromosomaning gomologik bo‘lmagan qismi
Oyoq barmoqlarining pardali bo‘lishi, quloq darchasi chetining gipertrixozi
Jinsga bog’liq belgilarning irsiylanishi
Genning joylashishiga qarab, merosning quyidagi turlari ajratiladi:

Slayd 27

P ♀ X H X h x X H Y
g X H , X h , X H , Y
F 1 X H X H , X H Y , X H X h , X h Y
♀ ♂ ♀ ♂
Jinsiy bog’liq meros
X xromosomalaridan birida g’ayritabiiy belgining namoyon bo’lishini belgilovchi retsessiv gen bo’lsa, u holda belgining tashuvchisi ayol bo’lib, belgi erkaklarda namoyon bo’ladi. Resessiv xususiyat onadan o’g’il bolalarga o’tadi va o’zini namoyon qiladi, otadan esa qizlarga o’tadi.
Odamlarda jinsga bog’liq belgilarning irsiylanishiga gemofiliya va rang ko’rligi misol bo’la oladi.

Slayd 28

Noallel genlarning o’zaro ta’siri
Komplementarlik – allel bo’lmagan genlar birgalikda ifodalanganda yangi belgining rivojlanishini ta’minlaydi
Epistaz – bir allel juftining genlari boshqa allel juftligi genlarining ekspressiyasini bostiradi.
Polimerizm – belgining rivojlanishi ushbu belgining rivojlanishini belgilovchi dominant genlar soniga bog’liq.

Slayd 29

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 30

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda