Shaxmatning paydo bo’lishi va rivojlanish tarixi

Slayd 1

Shaxmatning paydo bo‘lish va rivojlanish tarixi. Shaxmat o’yin qoidalari. Shaxmat bo‘yicha musobaqa qoidalari.

Slayd 2

Reja:
Shaxmatning paydo bo‘lish va rivojlanish tarixi
Shaxmat o‘yin qoidalari. Shaxmat bo‘yicha musobaqa qoidalari

Slayd 3

Shaxmatning Paydo Bo‘lish va Rivojlanish Tarixi
Shaxmat o‘yini dunyodagi eng qadimiy va mashhur stol o‘yinlaridan biridir. Uning tarixi juda boy va ko‘p qirrali, turli madaniyatlar va davrlar orqali rivojlangan.
Tarixiy Asoslar
Dastlabki Paydo Bo‘lishi:
Shaxmatning eng dastlabki shakli miloddan avvalgi 6-asrda Hindistonda paydo bo‘lgan deb hisoblanadi. Bu o‘yin «Chaturanga» deb atalgan, bu so‘z sanskrit tilida «to‘rt qism» degan ma’noni anglatadi, chunki o‘yin to‘rt xil figuradan iborat bo‘lgan: piyodalar, fil, rox, va otlar.
Sogdian va Fors Madaniyatlari:
Chaturanga milodiy 7-8-asrda Fors va Sogdian madaniyatlariga tarqaldi. Forslarda o‘yin «Shatranj» deb nomlangan. Bu shaklda to‘plar va qo‘shimcha qoidalar paydo bo‘ldi.
Evropaga Tarqalishi:
10-Asrda shaxmat musulmon savdogarlari va ishg‘olchilar tomonidan Ispaniya va Janubiy Italiya orqali Yevropaga tarqaldi. Evropa o‘ziga xos qoidalarni qo‘shdi, bu o‘yin qoidalarini tezlashtirdi va zamonaviy shaxmatning shakllanishiga olib keldi.
Rivojlanishi:
15-Asrda Yevropada shaxmatning zamonaviy qoidalari shakllandi, jumladan vazirning qobiliyatlari, piyodaning ikki katak yurishi va rokiruvka.
Hozirgi Zamonda:
19-Asrda shaxmat musobaqalari tashkil etila boshlandi va shaxmatning xalqaro standartlari belgilandi. 20-Asrda shaxmat kompyuterlar va sun’iy intellekt yordamida rivojlandi.

Slayd 4

Slayd 5

Shaxmat O‘yin Qoidalari
Shaxmat o‘yini ikkita o‘yinchi orasida o‘ynaladi, har biri 16 dona (1 shoh, 1 vazir, 2 rox, 2 fil, 2 ot, 8 piyoda) bilan. O‘yinning asosiy qoidalari quyidagicha:
DonaHarakatlari:
Shoh: Bir katak harakatlanadi, barcha yo‘nalishlarda (vertikal, gorizontal, diagonal) yurishi mumkin.
Vazir: Barcha yo‘nalishlarda (vertikal, gorizontal, diagonal) cheksiz katak harakatlanadi.
Rox: Faqat vertikal va gorizontal yo‘nalishlarda cheksiz katak harakatlanadi.
Fil: Faqat diagonal yo‘nalishlarda cheksiz katak harakatlanadi.
Ot: «L» shaklida harakatlanadi: ikki katak bir yo‘nalishda va bir katak boshqa yo‘nalishda.
Piyoda: Birinchi yurishda ikki katak oldinga yurishi mumkin, keyinchalik bir katak oldinga yuradi. Diagonaldan boshqa piyodani urishi mumkin.

Slayd 6

Slayd 7

Shaxmat: Shohni to‘g‘ri o‘ynashni ta’minlaydigan holat. Agar shoh tahdid ostida bo‘lsa va bu tahdiddan qutilish mumkin bo‘lmasa, o‘yin tugaydi.
Pat: Agar o‘yinchi o‘z navbatida yurishi mumkin bo‘lmasa, lekin shoh tahdid ostida bo‘lmasa, pat holati yuzaga keladi va o‘yin durang bilan tugaydi.
Rokirovka: Shoh va roxning pozitsiyalarini o‘zgartirish jarayoni. Rokirovka qilish uchun shartlar:
Shoh va rox harakatlanmagan bo‘lishi kerak.
Shohning harakatlanishi davomida tahdid ostida bo‘lmasligi kerak.
Raxga o‘tkazish yo‘lida har qanday dona bo‘lmasligi kerak.
Piyodaning Ko‘tarilishi: Piyoda o‘z hududida oxirgi qatorga yetganida, uni boshqa dona (vazir, fil, rox, ot) bilan almashtirish mumkin.
Xatoliklar va Urushlar:

Slayd 8

Slayd 9

Shaxmat Bo‘yicha Musobaqa Qoidalari
Musobaqalar shaxmat o‘yinlarida quyidagi qoidalar mavjud:
O‘yin Muddatlari:
Blitz: Har bir o‘yinchiga 5-10 daqiqa vaqt beriladi.
Rapid: Har bir o‘yinchiga 15-30 daqiqa vaqt beriladi.
Classical: Har bir o‘yinchiga 1 soat yoki undan ko‘proq vaqt beriladi.
Tugash Holatlari:
Shaxmat: Agar shoh tahdid ostida bo‘lsa va bu tahdiddan qutilish imkoniyati yo‘q bo‘lsa, o‘yin tugaydi.
Durang: Agar ikkala o‘yinchi ham o‘z navbatida yurishi mumkin bo‘lmasa yoki boshqa durang holati yuzaga kelsa.

Slayd 10

Slayd 11

Harakatlar:
O‘yinchilar o‘z navbatida harakat qilishlari kerak.
Har bir harakat belgilangan vaqt ichida amalga oshirilishi kerak. Vaqt tugaganda, o‘yin tugaydi.
O‘yin Qoidalari:
Har bir o‘yinchi harakatlarni o‘zgartirish va tushuntirish uchun to‘g‘ri vaqt ajratish kerak.
Har bir dona, vaqt va qoida buzilishi musobaqa natijasiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Slayd 12

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 13

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda