Pedagogik amaliyotda mantiqiy fikrlash ahamiyati

Slayd 1

Pedagogik amaliyotda mantiqiy fikrlashning ahamiyati

Slayd 2

Reja:
Tafakkur — mantiq ilmining o‘rganish ob’ekti.
Tafakkurning mantiqiy shakllari va qonunlari.
Mantiq fanining pedagogik amaliyotda fikrlash madaniyatini o‘stirishdagi ahamiyati

Slayd 3

Tayanch tushunchalar
Bilish, mantiq Formal mantiq dialektik mantiq Matematik mantiq Ilmiy bilish metodologiyasi Tafakkur Tafakkur shakli Tafakkur qonuni Chin fikr
Toʻgʻri tafakkur Fikrning aniqligi Fikrning izchilligi Fikrning asoslanganligi Ayniyat qonun Nozidlik qonuni Uchinchisi – istisno qonuni Yetarli asos qonuni.

Slayd 4

Kelib chiqishiga koʻra arabcha boʻlgan «mantiq» (grekcha–logos) atamasi fikr, soʻz, aql kabi manolarni anglatadi.
Mantiq ilmining oʻrganish obyektini tafakkur tashkil etadi.
«Tafakkur» ham arabcha soʻz boʻlib, oʻzbek tilidagi «fikrlash», «aqliy bilish» soʻzlarining sinonimi sifatida qoʻllaniladi.
Tafakkur bilishning yuqori bosqichidir.

Slayd 5

Bilishning dastlabki Va zaruriy bosqichi
Obyektning subyektga bevosita tasir etishi
Hissiy bilishning xususiyatlari
Predmetning yaqqol obrazidan iborat.
Shakllari: sezgi, idrok va tasavvur
Konkret individning sezish qobiliyati
Bilishning dastlabki
Va zaruriy bosqichi

Slayd 6

Tafakkur nima?
Tafakkur bilishning yuqori-rasional (lotincha ratio – aql) bilish bosqichi boʻlib, unda predmet va hodisalarning umumiy, muhim xususiyatlari aniqlanadi, ular oʻrtasidagi ichki, zaruriy aloqalar, yani qonuniy bogʻlanishlar aks ettiriladi.

Slayd 7

Tafakkur quyidagi asosiy xususiyatlarga ega:
Tafakkurda voqelik mavhumlashgan va umumlashgan holda inikos qilinadi.
Tafakkur borliqni nafaqat bevosita, balki bilvosita tarzda ham aks ettira oladi.
Tafakkur insonning ijodiy faoliyatidan iborat.
Tafakkur til bilan uzviy aloqada boʻlib ,til fikrning bevosita voqe boʻlish shaklidir.
Tafakkur uch xil shaklda: tushuncha, hukm (mulohaza) va xulosa chiqarish shaklida mavjud.

Slayd 8

Fikrning mazmunini tashkil etuvchi elementlarning bogʻlanish usuli, uning strukturasi (tuzilishi)dir.
Fikrlash elementlari deganda, predmetning fikrda ifoda qilingan belgilari haqidagi axborotlar tushuniladi
Agar tushuncha aks ettirayotgan predmetni A bilan, unda fikr qilinayotgan muhim belgilarni, yani fikrlash elementlarini a, v, s,…, n bilan belgilasak, tushunchaning mantiqiy strukturasini A (a, v, s,…, n) shaklida simvolik tarzda ifodalash mumkin.
Tafakkur shakli

Slayd 9

Formal mantiqning predmeti va strukturasi
Mantiq keng manoda olamdagi qonuniy, zaruriy bogʻlanish va aloqalar, tartib va izchillik, tafakkurimizning ichki aloqadorligi, tadrijiy rivojlanishi, turli fikrlar oʻrtasidagi mantiqiy bogʻlanishlarni ifodalaydi.
Mantiq fani inson tafakkurining eng umumiy shakllari, qonunlari va fikrlash usullarini oʻrganadi.
Mantiq fani tafakkurni rivojlantiradi, insonda umumiy tushunchalar, kategoriyalar bilan ish koʻrish koʻnikmalarini hosil qiladi.

Slayd 10

Mantiq fanining tarixiy turlari
Formalmantiq
Dialektik mantiq
Matematik mantiq.
Mantiq fanining
Yoʻnalishlari
Formal mantiq
Koʻp manoli mantiq
Induktiv mantiq
Konsruktiv mantiq
Logisizm

Slayd 11

Fikrlashning tuzilishi va
Uning qonunlarini oʻrganadi
«Hamma ziyolilar aqliy mehnat bilan shugʻullanadilar».
«Hamma kapalaklar hasharotdir»
Simvolik shakli bir xil yani «Hamma S – R dir» yoki «Hamma a – v dir»
Formal mantiq

Slayd 12

Koʻp manoli mantiq
Fikrlashni «chin», «xato»,
«Qisman chin», «qisman xato»,
Kabi tushunchalar orqali
Ifodalaydi.
Agar umumiy formal mantiqda mulohazalar ikki qiymatli (chin yoki xato) boʻlsa, koʻp manoli mantiqda mulohazalar uch va undan ortiq qiymatlidir.
Bu mantiqda eng oddiy sistema uch manolidir. Masalan, Siz «inson huquqlari deklarasiyasi»ni bilasizmi? -Degan savolga «ha», «yoʻq», «ozgina bilaman » kabi javoblarni olish mumkin.

Slayd 13

Induktiv mantiq
Xa (x) ifoda «Hamma X A xossasiga ega»
Klassik mantikqa koʻra, agar bu ifodalar arifmetika aksiomalariga mos kelsa, toʻgʻri (chin) deb qabul qilinadi.
Intuitiv mantiqda bu sonning tuzilish usuli malum boʻlgandagina AxA (X) ifodasi chin (toʻgʻri) hisoblanadi.
A ning toʻgʻriligidan (chinligidan) V ning toʻgʻriligini bevosita keltirib chiqarish metodi ishlab chiqilgandagina, implikasiya (a  v) chin (toʻgʻri) hisoblanadi.
Lot. Intuitio – dikqat bilan
Etibor berish, diqqat bilan
Kuzatish) matematik intuisiya
Prinsiplaridan kelib chiqadi

Slayd 14

Konsruktiv mantiq
Real voqelikda mavjud boʻlmagan ham, lekin fikrda qurish mumkin boʻlgan obyektlarni mantiqiy taxlil qiladi.
Bu oqim ham Kantor toʻplam nazariyasidagi paradokslarni hal qilishga intilish asosida vujudga kelgan logisizm.

Slayd 15

Fikrlashga xos muhim, zaruriy bogʻlanishlar tushuniladi.
Tafakkur qonunlari obyektiv voqelikning inson miyasida aks etishi natijasida vujudga kelgan va shakllangan.
Qonunlar tafakkur shakllari boʻlgan tushunchalar, mulohazalar (hukmlar) hamda xulosa chiqarishning shakllanishi va oʻzaro aloqalarini ifodalaydi.
Tafakkur qonunlariga amal qilish toʻgʻri, tushunarli, aniq, izchil, ziddiyatsiz, asoslangan fikr yuritishga imkon beradi.
Aniqlik, izchillik, ziddiyatlardan xoli boʻlish va isbotlilik (asoslanganlik) toʻgʻri tafakkurlashning asosiy belgilaridir.
Formal mantiqning asosiy qonunlari va ularning oʻzaro aloqalari

Slayd 16

Formal mantiq qonunlari
Ayniyat qonuni
Nozidlik qonuni
Uchinchisi – istisno qonuni
Yetarli asos qonuni

Slayd 17

Ayniyat qonuni
Biror buyum yoki hodisa haqida fikr yuritilganda, ularga xos boʻlgan barcha muhim belgilar, tomonlar qamrab olinadi.
Predmet haqidagi fikr necha marta va qanday holatlarda takrorlanishiga qaramasdan doimiy, oʻzgarmas va qatiy mazmunga ega boʻladi.
Tafakkurga xos boʻlgan bu aniqlik xususiyati ayniyat qonunining mohiyatini tashkil etadi.
Ayniyat qonuniga koʻra, malum bir predmet yoki hodisa haqida aytilgan ayni bir fikr ayni bir muhokama doirasida ayni bir vaqtda oʻz-oʻziga tengdir.
Bu qonun formal mantiq ilmida «A–A» dir formulasi bilan ifodalanadi.

Slayd 18

Ayniyat qonuni simvolik mantiq ilmida, yani mulohazalar mantigʻi va predikatlar mantigʻida oʻziga xos koʻrinishga ega.
Mulohazalar mantigʻida a → a va a.
(Bunda, a – har qanday fikrni ifodalovchi belgi, → implikasiya belgisi, » ekvivalentlik belgisi. )
Predikatlar mantigʻida (x(R(x)→R(x)).
Bu ifoda quyidagicha oʻqiladi: har qanday X uchun, agar X R belgiga ega boʻlsa, X shu belgiga ega, degan fikr toʻgʻri boʻladi.

Slayd 19

Ayni bir predmet yoki hodisa haqida aytilgan ikki oʻzaro bir-birini istisno qiluvchi (qarama qarshi yoki zid) fikr bir vaqtda va bir xil nisbatda birdaniga chin boʻlishi mumkin emasligini, hech boʻlmaganda ulardan biri, albatta, xato boʻlishini ifodalaydi.
Bu qonun «A ham V, ham V emas boʻla olmaydi» formulasi orqali beriladi.
Mulohazalar mantigʻida bu qonun quyidagi formula orqali yoziladi ¥x(P(x)*P(x)), yani har qanday (x) mulohaza uchun r(x) va uning inkori birgalikda chin boʻlmasligi toʻgʻridir.
Nozidlik qonuni

Slayd 20

Qarama-qarshi mulohazalarning har ikkalasi ham bir vaqtda xato boʻlishi mumkin;
Oʻzaro zid mulohazalar esa, bir vaqtda xato boʻlmaydi, ulardan biri xato boʻlsa, ikkinchisi albatta chin boʻladi.
Qarama-qarshi mulohazalarda esa, bunday boʻlmaydi, yani ulardan birining xatoligidan ikkinchisining chinligi kelib chiqmaydi
Masalan: «Arastu — mantiq fanining asoschisi» va «Arastu — mantiq fanining asoschisi emas» — bu oʻzaro zid mulohazalardir.
Oʻzaro qarama-qarshi boʻlgan «Bu dori shirin» va «Bu dori achchiq» mulohazalarining esa ikkalasi bir vaqtda, bir xil nisbatda xato boʻlishi mumkin.

Slayd 21

Uchinchisi – istisno qonuni
Agarda zid munosabatlar fikrning toʻliq mazmunini qamrab olmasa, ikki zid belgidan boshqa belgilarning ham mavjudligi malum boʻlsa, unda uchinchisi istisno qonuni amal qilmaydi.
Masalan:
Talaba imtihonda «alo» baho oldi.
Talaba imtihonda «ikki» baho oldi.
Alohida olingan yakka buyumga nisbatan bir xil vaqt va munosabat doirasida oʻzaro zid fikr bildirilganda.
Toshkent – Oʻzbekistonning poytaxti.
Toshkent – Oʻzbekistonning poytaxti emas.

Slayd 22

Umumiy mulohazalarda buyumlar sinfiga va shu sinfga mansub har bir buyumga nisbatan fikr bildiriladi.
Masalan:
Hamma faylasuflar notiqdir.
Hech bir faylasuf notiq emas.
Uchinchisi –
Istisno qonuni
Ikki zid yakka
Mulohazalarga
Nisbatan
Umumiy tasdiq va
Juziy inkor
Umumiy inkor va
Juziy tasdiq

Slayd 23

Yetarli asos qonuni
Barcha mavjud narsalar oʻzining mavjudligi uchun yetarli asosga ega. ( G. Leybnis )
Har bir buyum va hodisaning real asosi boʻlgani kabi, ularning inikosi boʻlgan fikr-mulohazalar ham asoslangan boʻlishi kerak.
Yetarli asos qonunining bu talabi quyidagi formula orqali ifodalanadi: «Agar V mavjud boʻlsa, uning asosi sifatida A ham mavjud».
Yetarli asos qonunida toʻgʻri tafakkurning eng muhim xususiyatlaridan biri boʻlgan fikrlarning izchillik bilan muayyan tartibda bogʻlanib kelish xususiyati ifodalanadi.

Slayd 24

Fikrlash jarayonida berilgan mulohazaning chinligini asoslash uchun keltirilgan chin
Mulohazalar mantiqiy asos deb, berilgan mulohazaning oʻzi esa mantiqiy natija deb yuritiladi
Masalan;
«Bu kishi bemor»muloxaza mantiqiy natija
«U shifoxonada davolanyapti» muloxaza esa mantiqiy asos.

Slayd 25

Xulosa
Mantiq inson tafakkuri madaniyatini koʻtarish va insoniyatning uzoq tajribasi natijasida takomillashgan tafakkur shakllari, qonunlari va qoidalarini bilish uchun xizmat qiladi. U inson fikrining ketma – ket, ziddiyatsiz va asosli boʻlishini taminlaydi Toʻgʻri tafakkurning yuqorida koʻrib oʻtilgan qonunlarining har biri chin bilimga erishish uchun xizmat qiladi. Bu qonunlar tafakkur jarayonida alohida-alohida yoki birin-ketin emas, balki bir vaqtda, birgalikda fikrlar bogʻlanishining xarakteriga qarab amal qiladi. Demak, bu qonunlarning talablari bir-birini toʻldirgan holda yaxlit mantiqiy tafakkurning chin boʻlishini taminlaydi.

Slayd 26

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 27

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda