Pedagog faoliyatida estetika

Slayd 1

Pedagog faoliyatda estetika

Slayd 2

Reja:
Estetik anglash tushunchasi, asosiy elementlari
«Estetika» kategoriyalarining falsafiy mazmuni va mohiyati
Axborot estetikasi, asosiy xususiyatlari
Pedagog faoliyatida estetika

Slayd 3

Estetika
Nafosatshunoslik
Goʻzallik falsafasi
Sanat falsafasi
Estetik anglash
Forigʻlanish
Axborot estetikasi
Estetika yoki nafosatshunoslik
Eng qadimgi fanlardan biri
«Estetika» iborasini XVIII asrda Aleksandr Baumgarten ilmiy muomalaga kiritgan
Uning tarixi 2,5 – 3 ming yillik davrni oʻz ichiga oladi

Tayanch tushunchalar

Slayd 4

Nazariyalar
Gotfrid vilxelm leybnis
Inson manaviy olamni aql-idrok, iroda-ixtiyor, his-tuygʻu asosida oʻrganadi
Iroda-ixtiyorni oʻrganuvchi fan – etika;
Aql-idrokni oʻrganadigan fan – mantiq;
His-tuygʻuni oʻrganadigan fan – ???
Aleksandr Baumgarten
«His qilish», «sezish», «his etiladigan» manolarini anglatuvchi yunoncha aisthetikos–»oyestetikos» soʻzidan «estetika» (olmoncha «yestetik»- «eshtetik»).
U estetikani hissiy idrok etish nazariyasi sifatida olib qaraydi.

Slayd 5

Estetika faqat nafosatli his tuygʻular va ularning ziddini nazarda tutadi
Hozirgi kunda estetikaning tadqiqot doirasi inson hayotining deyarli barcha sohalariga yoyilib ketgan
«Estetika» soʻziga asos boʻlgan «nafis», «nafislik», «nafosat» soʻzlari oʻz qamrovi bilan fan talablariga toʻla javob bera oladi.
Zamonaviy talqin

Slayd 6

Sanat
Nafosatga burkangan ijtimoiy hodisa
Nafosatning xususiyatlari boʻrtib koʻzga tashlanadi
Adabiyot
Soʻzga munosabat, soʻzni qadrlash va obrazli ifodalarni oʻrinli ishlatish
Realistik tasvirning kuchayishi va mumtoz adabiyotda qadimiy ananalarga murojaat
Hayot
Xissiyot va kechinmalarning ijobiy boʻlishi hayot goʻzalligini taminlaydi
Hayotga estetik munosab individual xarakterga ega
Tadqiqot doirasi

Slayd 7

Sanatshunoslik va adabiyotshunoslik fanlari erishgan yutuqlardan umumiy xulosalar chiqaradi.
Xulosalar asosida insonni goʻzallik orqali haqiqatga yetishtirishga xizmat qiladi.
Falsafa – estetika + sanatshunoslik + badiiy adabiyot + haqiqat
Tadqiqot obyektiga yondoshuv nazariy jihatdan amalga oshiriladi, bunda tarix ham, tanqid ham nazariyaga boʻysundiriladi.
Sanat asarining mavjudlik shartlarini muayyan tizim sifatida tadqiq etadi.
Falsafiy mohiyati

Slayd 8

Etika
Insonning hatti-harakati axloqiylik va nafosatga tegishli
Psixologiya
Goʻzallikni yaratish va idrok etish hissiyotlar bilan bogʻliq
Sosiologiya
Sanat asari ijtimoiy munosabatlar tizimini sifatida badiiy tadqiq qiladi
Dinshunoslik
Diniy gʻoyalar badiiyat orqali ifoda topgan
Pedagogika
Estetika tarbiyaning strategiyasi
Fanlararo bogʻlikligi

Slayd 9

Tarbiya jarayonlarini takomillashtirishda
Dizaynchi-injenerlar
Atrof-muhitni goʻzallashtirish bilan shugʻullanadigan mutaxassislarning ish faoliyatida
Yuksak did egasi va farosatli boʻlishning inson kamolotidagi zaruriyatini tushuntirib berishda
Goʻzallikka munosabatni toʻgʻri yoʻnaltirishda
Chinakam sanat asarini saviyasi past asarlardan ajrata olishda
Sanat va goʻzallik targʻibotchilarining faoliyatini yoʻlga qoʻyishda
Amaliy ahamiyati

Slayd 10

Asosiy vazifalari
Jamiyat azolarini har jihatdan kamol topgan, nafis did egasi etib tarbiyalash
Texnikaviy taraqqiyotni goʻzallashtirish, dizayn va texnika estetikasining zamonaviy koʻrinishlarini ilmiy asoslash
Sanat va madaniyatdagi «ommaviychilik»ning koʻrinishlarini ijtimoiy taraqqiyotga salbiy tasirini ochib berish
Insonlararo muloqotda estetik munosabatni toʻgʻri yoʻnaltirish, sogʻlom turmush tarzi bilan bogʻliq jarayonlarning estetik xususiyatlarini toʻlaqonli aks ettirish va ilmiy asoslash
Yoshlarda estetik boy dunyoqarashni hosil qilish, ularning estetik madaniyatini va ijodiy fikrlashlarini shakllantirish

Slayd 11

Estetik anglash estetik jarayonni tashkil etishi barobarida estetik munosabatni yuzaga keltiradi.
Estetik anglash faqat estetik qadriyatlar yoxud obyektlarni idrok etishda emas, balki yangi estetik qadriyatlar yaratishda ham faol ishtirok qiladi:
Sanat asarining dunyoga kelishida, turmush sharoitini, ishlab chiqarishning goʻzallashuvida va shunga oʻxshash holatlarda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Estetik anglash va uning tuzilmasi

Slayd 12

Estetik extiyoj
Estetik ehtiyoj inson hayotida roʻy beradigan barcha estetik hodisalarning asosi sifatida ham tabiiy-biologik, ham ijtimoiy-manaviy mohiyatga ega;
Har bir shaxsdagi madaniyatlilik darajasi, manaviy salohiyati uning estetik ehtiyoji doirasi bilan oʻlchanadi;
U «goʻzal nafs» sifatida boshqa ehtiyojdan talab etilayotgan obyektdan moddiy-iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va boshqa manfaatlar kutmasligi, begʻarazligi bilan ajralib turadi;
Estetik ehtiyoj koʻpincha estetik hissiyotni uygʻosa, bazan estetik hissiyot estetik ehtiyojni vujudga keltiradi.

Slayd 13

Estetik quvonch subyektni kuzatuvni davom ettirishga davat etadi va obyektni hissiy oʻrganish uchun unga muayyan kayfiyat, ruh beradi;
Zavq faqat estetik obyektni idrok etishdagina emas, balki ana shunday obyektlarni yaratishda ham ilhom shaklida ishtirok etadi;
Zavq bilan ijod qilingan asar zavq bilan idrok etiladi;
Estetik zavq bularning hammasidan farqli ravishda moddiy yoki jismoniy manfaatdorlikdan yiroq, u obyektga egalikni emas, obyektni koʻrish, kuzatish, mushohada qilishni taqozo etadi.
Undan inson moddiy emas, manaviy qoniqish hosil, qiladi narsa-hodisaga begʻaraz yondashuv bilan cheklanadi.

Slayd 14

Estetik hissiyot
Estetik hissiyotning ibtidosidagi tuygʻu estetik qiziqish.
Estetik qiziqish subyektning obyekt haqida, hali u bilan yuzma-yuz kelmasdan turib, muayyan bir umumiy tushunchaga ega boʻlishini, uni idrok etishga oʻzini hozirlashini taqozo etadi.
Estetik tasavvur subyekt obyekt bilan bevosita estetik munosabatga kirishmasdan avval roʻy beradi.
Dastlabki tasavvur estetik tasavvurning taassurotgacha boʻlgan davrini oʻz ichiga oladi va obyektga hissiy kirib borishda oʻziga xos yoʻlak vazifasini bajaradi.

Slayd 15

Estetik quvonch subyektni kuzatuvni davom ettirishga davat etadi va obyektni hissiy oʻrganish uchun unga muayyan kayfiyat, ruh beradi;
Zavq faqat estetik obyektni idrok etishdagina emas, balki ana shunday obyektlarni yaratishda ham ilhom shaklida ishtirok etadi;
Zavq bilan ijod qilingan asar zavq bilan idrok etiladi;
Estetik zavq bularning hammasidan farqli ravishda moddiy yoki jismoniy manfaatdorlikdan yiroq, u obyektga egalikni emas, obyektni koʻrish, kuzatish, mushohada qilishni taqozo etadi.
Undan inson moddiy emas, manaviy qoniqish hosil, qiladi narsa-hodisaga begʻaraz yondashuv bilan cheklanadi.

Slayd 16

Estetik mushoxada
Mushohada – muayyan narsa-hodisaning idrok etayotgan kishi tomonidan tanlangan rakursda olib qaralishini taminlovchi fikriy faoliyat;
Unda subyektning estetik ehtiyoji, hissiyoti, hayotiy tajriba mobaynida vujudga kelgan estetik yoʻnalmasi birinchi oʻrinda turadi;
Subyekt obyektni oʻziga xos «koʻradi», voqelikning ahamiyati subyekt tomonidan maqsad emas, maqsadga muvofiqlik bilan belgilanadi;
Estetik mushohada tufayli muayyan bir obyekt har bir subyekt tomonidan har xil idrok etiladi va har xil talqin qilinadi.

Slayd 17

Estetik baho
Qadriyat shaxs, millat, jamiyat tomonidan qadrlanadigan manaviy-moddiy obyektlardir.
Bir yoki bir necha estetik xususiyatni oʻzida jam qilgan qadriyatni biz estetik qadriyat deymiz.
Estetik qadriyatlar sof manaviylik, yani itellektual-hissiy jihati bilan birga, manaviylik va moddiylikning omuxtasi sifatida namoyon boʻladi.

Slayd 18

Kategoriya tushunchasi
Kategoriya (yunon. Kategoria – tarif, mulohaza) – borliq hodisalari va unda hukm suruvchi munosabatlarning muhim, tipik mazmunini oʻzida aks ettiradigan oʻta keng tushunchalar boʻlib, har bir fanning oʻziga hosligini belgilab beradi.

Slayd 19

Goʻzallik nima?
Nima goʻzal?
Goʻzallik estetikaning mezoniy tushunchasi

Slayd 20

Goʻzallik va chiroylilik
Chiroylilik- narsalarning tashqi koʻrinishini, holatini, bajarilgan ish yoki qilingan harakatdagi oʻzaro hamohanglikni ifodalovchi tushuncha. Chiroylilikni insonlarda yoqimli taasurot qoldiradi, ammo ayni bir paytda oʻsha chiroyli boʻlgan narsa hodisa yoqimsiz holatlarni ham vujudga keltiradi.

Slayd 21

Goʻzallikka nisbatan yondashuv
Gʻarbda
Salon, Suqrot, Pefagor, Parmenid, Aflotun, Avgustin, renesans davri, Hozirgi kun meyor, foydo, simmetriya, gʻoya, ruh, tana, alohidalik (Aql-axloq-chiroy)

Slayd 22

Sharqda zardusht, Quron-xadis, Navoiy, Rumiy
Avesto Islom Sheriyat Tasavvuf
Fikr-Soʻz-Amal Axloq, Odob,Faoliyat Majoziy goʻzallik Manaviyat

Slayd 23

Tashqi
Ichki
Shakl
Mazmun
Chiroy
Axloq
Inson goʻzalligi

Slayd 24

Goʻzallikni anglash jarayoni
Subyektivlik
Obyektivlik

Slayd 25

Goʻzalliknig obyektiv jihatlari
Unsurlari:
Sifat-hususiyatlari
Meyor Maqsadga muofiqlik Uygʻunlik Moslik Yaxlitlik Birlik Mutanosiblik Tenglik
Tugʻyoniylik Maftunkorlik Foydalilik Moʻjizaviylik Qulaylik Manfaatlilik Yoqimlilik Chiroylilik

Slayd 26

Goʻzallikning subyektiv jihati
Ingliz faylasufi D. Yum fikricha, goʻzallik narsalar sifatini bildirmaydi, balki narsalarni mushohada qilayotgan inson ruhi darajasida amal qiladi; yani har bir inson ruhi oʻzi belgilagan, tanigan, anglagan goʻzallikni koʻradi.

Slayd 27

Goʻzallik makon va zamonga koʻra amal qiladi

Slayd 28

Xunuklik bir paytning oʻzida ham goʻzallikning, ham nafosatdan lazzatlanishning ziddidir. Chunki, xunuklik lazzatlanish tuygʻusi boʻlgan jarayonda uzoqroq boʻlgan joyda vujudga keladi; u insonga hayrat baxsh etishdan, uning vujudini forigʻlashdan mahrum.
Xunuklik

Slayd 29

Tabiatdagi ulugʻvorlik
Tabiatdagi ulugʻvorlik cheksiz osmon, purviqor togʻlar, yuksak choʻqillar, moviy dengizlar, ming yillik chinorlar, shuningdek, vulqon va chaqmoq singari tabiat hodisalarida namoyon boʻladi.

Slayd 30

Jamiyatdagi ulugʻvorlik
Jamiyatdagi ulugʻvorlik umuminsoniy qadriyatlar, qahramonlik, jasorat,xalqparvarlik, bunyodkorlik tushunchalari bilan uygʻunlashadi

Slayd 31

Memorchilikda ulugʻvorlik
Ulugʻvorlik memorchilikda alohida ahamiyat kasb etadi. Misr piramidalari, Samarqand, Buxoro, Xiva shaharlaridagi memorchilik obidalarioʻzlarining salobati, ulugʻvorligi bilan kishini hayratda qoldiradi.

Slayd 32

Tubanlik – insonda kuchli nafratlanish tuygʻularini hosil qiluvchi estetik kategoriyadir. Nafosatshunoslik kategoriyalari orasida xunuklik singari kishilarda salbiy his – tuygʻu paydo qiladigan tushuncha
Tubanlik

Slayd 33

Fojiaviylik
Fojiaviylik – voqeilikning eng muhim , chqur ziddiyat va toʻqnashuvlvri: hayot va oʻlim, ozodlik va qullik, aql va tuygʻu, qonun va burch, shaxs va jamiyat masalalarini oʻziga xos tarzda aks ettirruvchi falsafiy-estetik tushuncha

Slayd 34

Kulgililik
Aristotel fikricha, kulgi ayrim xatoliklar hamda kishilarga ozor yetkazmaydigan va zarar keltirmaydigan xunuklikni keltirib chiqadi. Insondagi jahldorlik, sustkashlik, qizgʻonchiqlik, subutsizlik, izzattalablik, shuhratparaslik kabi illatlar kulgilik uchun obekt boʻladi. Aristotel fikricha, kulgi-axloq hududlarini bezarar buzishdir.

Slayd 35

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 36

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda