Ovoz buzilishlari tasnifi va sabablari

Slayd 1

Ovoz buzilishining tasnifi.

Slayd 2

Reja
Organik ovoz buzilishlari.
Ovoz paydo bo’lishi nazariyalari
Bolalar ovozining rivojlanishi
Ovozdagi o’zgarishlar (buzilishlar)ning sabablari va turlari

Slayd 3

— bu inson tovush apparatining fiziologik yoki psixologik sabablarga ko‘ra normal faoliyatining buzilishi natijasida yuzaga keladigan turli xil holatlarni guruhlash tizimidir.
Ovoz buzilishlari (disfoniya) nutqning eng muhim komponentlaridan biri bo‘lgan ovoz sifatining, balandligining, tembrining, barqarorligining o‘zgarishi bilan xarakterlanadi.
Ovoz buzilishlari tasnifi

Slayd 4

1. Etiologik (kelib chiqish sababi) bo‘yicha tasnif
Organik ovoz buzilishlari— tovush apparati (hiqildoq, tovush paychalari, burun bo‘shlig‘i, og‘iz bo‘shlig‘i va boshqalar)da anatomik yoki fiziologik o‘zgarishlar mavjud bo‘lgan holatlar.
Misollar:
Tovush paychalari tug‘ma nuqsonlari (kistalar, poliplar, tugunlar).
Tovush paychalari falaji (parez).
Hiqildoq yallig‘lanishi (laringit).
Burun yoki tomoqdagi jarrohlik aralashuvlar oqibatlari.
Funktsional ovoz buzilishlari— tovush apparati organlarida organik o‘zgarishlar bo‘lmagan, biroq ularning noto‘g‘ri ishlashi natijasida yuzaga keladigan buzilishlar.
Turlari:
Hipotoniya (past tonusli) disfoniya – tovush paychalari yetarlicha taranglashmaydi.
Giperoniya (yuqori tonusli) disfoniya – ortiqcha taranglashish mavjud.
Afonik holat – tovush butunlay yo‘qoladi, faqat pichirlab gapirish mumkin.
Psixogen disfoniya – kuchli stress, ruhiy zarba yoki nevroz natijasida yuzaga keladi.

Slayd 5

Ovoz va uning fiziologik mexanizmi
Ovoz — bu hiqildoqdagi tovush paychalari tebranishi natijasida hosil bo‘lgan akustik hodisadir. Tovush hosil qilishda uchta asosiy tizim ishtirok etadi:
Nafas tizimi (o‘pkalar, traxeya, bronxlar) — havo oqimini hosil qiladi.
Fonatsion tizim (hiqildoq, tovush paychalari) — havo oqimini tebranishga aylantiradi.
Rezonator tizimi (og‘iz, burun, halqum bo‘shlig‘i) — tovushni kuchaytiradi va tembrini shakllantiradi.
Agarbu tizimlardan biri buzilsa, ovoz sifati, balandligi yoki barqarorligi o‘zgaradi (Volkova L.S., 2003; Zemtsova M.I., 2012).

Slayd 6

Ovozning akustik belgilari bo‘yicha tasnif
Disfoniya — tovushning xiralashishi, bo‘g‘ilib chiqishi, tembrning buzilishi.
Afonya — tovushning to‘liq yo‘qolishi (faqat pichirlab nutq).
Fonasteniya — ovoz tez charchaydi, og‘riqsiz, ammo tovush barqaror emas.
Dizartrofoniyalar — tovush shakllanishi motor mexanizmining buzilishi bilan kechadi.

Slayd 7

Logopediyada ovoz buzilishlari disfoniya, afoniya va fonasteniya kabi klinik shakllarda ko‘riladi (R.E. Levina, 1985).
Disfoniya – tovushning kuchi, tembri yoki balandligining buzilishi.
Afonya – ovozning to‘liq yo‘qolishi (pichirlab gapirish saqlanadi).
Fonasteniya – ovoz charchoqligi, lekin anatomik o‘zgarishlarsiz kechadi.
Tadqiqotchilar (B.A. Gorbunov, N.A. Serebryakova) ta’kidlaganidek, bu holatlar tovush apparati mushaklarining tonus buzilishi, noto‘g‘ri nafas yoki psixogen zo‘riqish natijasida paydo bo‘ladi.
Ovoz buzilishlarining ilmiy tavsifi

Slayd 8

Ilmiy tasniflar
Etiologik tasnif (L.S. Volkova, 2003):
Organik buzilishlar – anatomik o‘zgarishlar bilan bog‘liq (laringit, tovush paychalari falaji, poliplar).
Funktsional buzilishlar – organik sabab yo‘q, ammo fiziologik muvozanat buzilgan.
Psixogen buzilishlar – ruhiy omillar ta’sirida vujudga keladi.
Ovoz apparatining faoliyat darajasiga ko‘ra (N.I. Zhinkin, 1970):
Markaziy darajadagi buzilishlar – markaziy nerv tizimi faoliyati bilan bog‘liq.
Periferik darajadagi buzilishlar – hiqildoq va rezonator tizimlar faoliyatining buzilishi.

Slayd 9

Korreksion pedagogika nuqtayi nazaridan (L. S. Volkov, R. E. Levina)
Yengil darajadagi buzilishlar – tovush tembri biroz o‘zgargan, ammo muloqotga xalaqit qilmaydi.
O‘rta darajadagi buzilishlar – tovush sifati aniq buzilgan, nutqiy muloqotda noqulaylik tug‘diradi.
Og‘ir darajadagi buzilishlar – tovush butunlay yo‘qolgan yoki deyarli eshitilmaydi.

Slayd 10

Korreksion-pedagogik asoslar
Ovoz buzilishlarini tuzatish ishlari korreksion pedagogika tamoyillariga asoslanadi.
Tizimlilik – nafas, fonatsiya, rezonans va artikulyatsiyani izchil rivojlantirish.
Bosqichlilik – mashg‘ulotlar bosqichma-bosqich murakkablashadi.
Individual yondashuv – bola yoki shaxsning anatomik va psixologik xususiyatlari inobatga olinadi.
Bu tamoyillar Levina R.E., Volkova L.S., Filicheva T.B. kabi olimlar tomonidan ishlab chiqilgan.

Slayd 11

Maqsad: tovush apparati organlarining to‘g‘ri ishlashini tiklash, ovozning tabiiy sifatini qaytarish.
Bosqichlar:
Tibbiy davolash
Laringit, faringit, tovush paychalari poliplari yoki tugunlarini davolash.
ENT (otolaringolog) bilan hamkorlikda ishlash.
Logopedik mashg‘ulotlar
Ovoz paychalarini to‘g‘ri taranglashtirish uchun mashqlar.
Nafas olish va chiqarishni boshqarish.
Ovoz rezonatorlarini faollashtirish.
Mashq namunalar:
“Ssss”, “Zzzz”, “Vvvv” kabi cho‘zma tovushlarni mashq qilish.
Pastdan yuqoriga (glissando) tovush o‘tish mashqlari.
“Mmmm” rezonans mashqlari — lablar yumilib, burun orqali tebranish seziladi.
1. Organik ovoz buzilishlarida korreksion ish

Slayd 12

Logopedik korreksiya metodikasi
Logopedik tuzatish ishlari tibbiy, fiziologik va psixologik yondashuvlarning sinteziga asoslanadi (S.V. Dmitriev, 2005; A.V. Yaruss, 2010).
Asosiy yo‘nalishlar:
Nafas mashqlari – diafragmal nafasni o‘rgatish orqali havo oqimini boshqarish (V.I. Seliverstov, 1989).
Fonatsion mashqlar – tovush paychalarining koordinatsiyasini tiklash (“m”, “n”, “v” tovushlari orqali).
Rezonans mashqlari – ovozni burun va og‘iz bo‘shlig‘ida to‘g‘ri tebratishni o‘rgatish (“mmm”, “ng”).
Psixologik relaksatsiya – psixogen faktorlarni kamaytirish, ishonchni mustahkamlash

Slayd 13

7. Korreksion jarayonning bosqichlari (ilmiy model asosida)
Bosqich
Jarayon mazmuni
Ilmiy asos
1. Diagnostik
Ovoz apparati va nafas tizimi faoliyatini o‘rganish
Akustik tahlil (Zhinkin, 1970)
2. Tayyorlov
Nafas va artikulyatsion apparatni tayyorlash
Seliverstov, 1989
3. Fonatsion
Tovush paychalari ishini normallashtirish
Volkova, 2003
4. Nutqqa o‘tkazish
Ovozli nutqni shakllantirish
Levina, 1985
5. Mustahkamlash
Nutqda tabiiy fonatsiyani saqlash
Filicheva, 1999

Slayd 14

Funktsional ovoz buzilishlarida korreksion ish
Maqsad: ovoz apparatidagi mushaklarning muvozanatini tiklash va noto‘g‘ri nutq odatlarini yo‘qotish.
Usullar:
Nafas mashqlari (diafragmal nafasni rivojlantirish):
Burundan nafas olib, og‘izdan sekin chiqarish.
“Shshsh”, “Ffff”, “Ssss” tovushlarini chiqarish orqali havo oqimini nazorat qilish.
Fonatsion mashqlar (ovoz chiqarish texnikasi):
Ovoz chiqarishni engil pichirlashdan boshlab kuchaytirish.
“M-ma”, “M-me”, “M-mo”, “M-mu” kabi bo‘g‘inlar ustida ishlash.
Artikulyatsion mashqlar:
Til va lab mushaklarini kuchaytirish (masalan, “tilni tepaga ko‘tarish”, “lablarni cho‘zish va yoyish”).
Ovoz hosil qilish paytida to‘g‘ri artikulyatsiyani shakllantirish.

Slayd 15

Psixogen ovoz buzilishlarida korreksion ish
Maqsad: ruhiy zo‘riqishni kamaytirish, nutq paytida ishonchni oshirish.
Usullar:
Relaksatsion terapiya: chuqur nafas olish, tana mushaklarini bo‘shashtirish.
Psixoterapiya elementlari: logoped bilan ishonchli muloqot, ijobiy motivatsiya.
Musiqiy-ritmik mashqlar: sekin qo‘shiq aytish, ohista melodiyalar bilan tovushni chiqarish.
Mashq namunasi:
🎵 “Mmmm – aaaa – oooo” ketma-ketlikda yumshoq o‘tish, har bir tovushda chuqur nafas olishni nazorat qilish.

Slayd 16

Pichirlab nutq davri: tovush apparatini dam oldirish.
Yumshoq fonatsiya bosqichi: past tovushlarda “m”, “n” tovushlarini chiqarish.
Ovoz chiqarish bosqichi: “ma”, “na”, “la” bo‘g‘inlarini talaffuz qilish.
Nutqiy bosqich: qisqa so‘zlar, so‘ngra gaplar bilan ishlash.
Afoniyada (ovozning yo‘qolishida) ishlash bosqichlari

Slayd 17

5. Logopedik mashg‘ulotlarning umumiy ketma-ketligi
Bosqich
Maqsad
Asosiy mashqlar
1. Tayyorgarlik
Nafas va artikulyatsiyani faollashtirish
Nafas olish–chiqarish, “Ssss”, “Ffff”, “Mmmm”
2. Ovoz hosil qilish
Yumshoq fonatsiyani o‘rgatish
“M–A”, “N–E”, “L–O”
3. Tovushni mustahkamlash
Tovushni balandlik va tembrda boshqarish
Glissando, rezonans mashqlari
4. Nutqqa o‘tkazish
Ovozli nutqni shakllantirish
Bo‘g‘inlar, so‘zlar, gaplar bilan mashq
5. Ijtimoiy qo‘llash
Ovozdan kundalik hayotda foydalanish
Rolli o‘yinlar, muloqot, she’r o‘qish

Slayd 18

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 19

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda