O‘qituvchi nutqining asosiy xususiyatlari va adabiy til me’yorlariga mutanosibligi

Slayd 1

O‘qituvchi nutqining asosiy xususiyatlari va adabiy til me’yorlariga mutanosibligi

Slayd 2

Reja:
01
04
02
05
03
Oʻqituvchi nutqining mohiyati va oʻziga xosligi
Oʻqituvchi nutqining asosiy xususiyatlari
Adabiy til meʼyorlari: fonetik, leksik, grammatik va uslubiy meʼyorlar
Oʻqituvchi nutqining adabiy til meʼyorlariga muvofiqligi
Nutq madaniyatini rivojlantirish yoʻllari

Slayd 3

1. O‘qituvchi nutqining mohiyati va o‘ziga xosligi
01

Slayd 4

Oʻqituvchi nutqi — bu pedagogik jarayonda bilim berish, tarbiyalash va muloqot vositasi sifatida xizmat qiluvchi asosiy omildir. Oʻqituvchining nutqi nafaqat axborot yetkazish, balki talabalarda fikrlash, idrok etish va muloqot madaniyatini shakllantirish vositasidir. Shu bois, oʻqituvchi nutqi har tomonlama saviyali, adabiy tilga mos, tushunarli va ifodali boʻlishi zarur.

Slayd 5

2. O‘qituvchi nutqining asosiy xususiyatlari
Oʻqituvchi nutqining asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat:
Aniqlik – fikrni aniq, tushunarli va loʻnda ifodalash.
Mantiqlilik – nutqning izchilligi, mavzu doirasida qolgan holda fikrni rivojlantirish.
Ifodavonlik – nutqda obrazlilik, jonlilik, emotsional taʼsir mavjudligi.

Slayd 6

Tarbiyaviylik – har bir soʻzda axloqiy-ruhiy taʼsir kuchining boʻlishi.
Madaniylilik – odob saqlash, etik meʼyorlarga rioya qilish.
Adabiylik – adabiy til qoidalariga amal qilgan holda soʻzlash.
Moslashuvchanlik – auditoriya yoshiga, saviyasiga moslashgan uslubda soʻzlash.

Slayd 7

3. Adabiy til me’yorlari: fonetik, leksik, grammatik va uslubiy me’yorlar
Adabiy til – bu ijtimoiy jihatdan qabul qilingan, meʼyorlashtirilgan til shaklidir. Unda quyidagi meʼyorlar mavjud:
Fonetik meʼyorlar – soʻzlarni toʻgʻri talaffuz qilish, ohang, urgʻu, pauzalar.
Leksik meʼyorlar – soʻz boyligini toʻgʻri tanlash, ommaviy tushunarli soʻzlardan foydalanish.
Grammatik meʼyorlar – soʻzlarni toʻgʻri shakllantirish, gap tuzilishiga amal qilish.
Uslubiy meʼyorlar – nutq uslubining mavzuga, auditoriyaga mos bo‘lishi: rasmiy, badiiy, ilmiy, so‘zlashuv uslublari.

Slayd 8

Oʻqituvchining nutqi adabiy til meʼyorlariga to‘liq mos kelishi zarur. Aks holda, talabalarda chalkashlik, tushunmovchilik yuzaga keladi. Masalan:
Tovushlarni noto‘g‘ri talaffuz qilish — fonetik xatolik;
So‘z boyligining kambag‘alligi yoki noto‘g‘ri ishlatilishi — leksik xatolik;
Gap tuzilmasining buzilishi — grammatik xatolik;
Auditoriyaga mos bo‘lmagan ohang yoki tildan foydalanish — uslubiy xatolik.
Oʻqituvchi bu xatolardan saqlanishi, nutq ustida doimiy ishlashi, oʻz til madaniyatini rivojlantirishi zarur.
4. O‘qituvchi nutqining adabiy til me’yorlariga muvofiqligi

Slayd 9

Oʻqituvchi nutq madaniyatini quyidagi yoʻllar orqali rivojlantirishi mumkin:Badiiy va ilmiy adabiyotlarni muntazam oʻqish;Nutqiy mashqlar (soʻzlashuv, diktatsiya, notiqlik);Tinglash va tahlil qilish (nutq namunalarini eshitish, tahlil qilish);Uslub va til meʼyorlari haqida nazariy bilimlarni chuqurlashtirish;Audio va video darslar orqali nutqni takomillashtirish.
5. Nutq madaniyatini rivojlantirish yo‘llari

Slayd 10

Oʻqituvchining nutqi — bu dars jarayonining, pedagogik muloqotning markaziy elementi bo‘lib, u til madaniyati, adabiy til meʼyorlariga rioya etish, tushunarlilik va taʼsirchanlik kabi bir qator xususiyatlarni oʻzida mujassam etadi.

Slayd 11

Oʻqituvchi nutqi – bu dars jarayonida va undan tashqarida talabalar bilan olib boriladigan muloqot, bilim va tarbiya vositasi bo‘lib, uni boshqa nutq turlaridan farqlab turadigan oʻziga xos jihatlar mavjud. U quyidagilarga xizmat qiladi:

Slayd 12

Axborot berish – yangi mavzuni tushuntirish, savollarga javob berish.
Tarbiyalash – axloqiy, estetik, fuqarolik, vatanparvarlik g‘oyalarini singdirish.
Faollashtirish – talabani fikrlashga, savol berishga undash.
Baholash – talaba javobini, yozma ishlarini tahlil qilish.
Rag‘batlantirish va tanqid qilish – psixologik ta’sir o‘tkazish.

Slayd 13

Oʻqituvchining nutqini quyidagi asosiy jihatlar tavsiflaydi:
a) Tushunarlilik
Nutq sodda, ravon, loʻnda boʻlishi kerak. Talabaning bilim darajasi, yoshi va qabul qilish imkoniyatidan kelib chiqib, murakkab iboralardan qochish lozim.
b) Aniqlik va mantiqlilik
Fikrlar izchil, mantiqiy bog‘langan, aniq maqsadga yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak. Ortiqcha so‘zlar, mavzudan chetga chiqish tushunmovchilikka olib keladi.

Slayd 14

c) Ifodavonlik
Nutq ta’sirchan bo‘lishi uchun badiiy vositalar – metafora, epitet, muqoyasa va boshqalardan o‘rinli foydalanish zarur.
d) Madaniylilik
Oʻzaro hurmat, etik me’yorlarga rioya, muloyim ohang va odob doirasida muloqot olib borish – o‘qituvchi obro‘sining mezoni.

Slayd 15

e) Adabiylik
O‘zbek adabiy tilining me’yorlariga to‘liq rioya etish, tildagi norma va uslublarni buzmaslik muhimdir.

Slayd 16

3. Adabiy til me’yorlari va ularning ahamiyatiAdabiy til – bu ijtimoiy jihatdan tartibga solingan, umumxalq tili asosida rivojlangan, yozma va og‘zaki shaklda mavjud bo‘lgan til shaklidir. U quyidagi me’yorlarni o‘z ichiga oladi:a) Fonetik me’yorlarBu me’yorlar to‘g‘ri talaffuz, urg‘u, ohang, pauza va intonatsiyalarga rioya qilishni talab qiladi. Masalan, “kitob” so‘zini “kituv” deb aytish fonetik xatodir.

Slayd 17

b) Leksik me’yorlarSo‘z boyligini to‘g‘ri tanlash, so‘zlarning uslubiy jihatdan mos kelishi, dialektal, jargon, kasbiy atamalarni me’yoridan ortiq ishlatmaslik kerak.c) Grammatik me’yorlarSo‘z yasalishi, gap tuzilishi, ot, fe’l, sifat va sonlarning to‘g‘ri shakllarda qo‘llanilishi, gapdagi so‘zlar o‘rnining noto‘g‘ri qo‘yilishi grammatik xatoga olib keladi.d) Uslubiy me’yorlarNutq maqsadiga ko‘ra uslubni to‘g‘ri tanlash lozim: ilmiy uslub, rasmiy uslub, badiiy uslub, so‘zlashuv uslubi. Dars davomida ilmiy va ilmiy-ommabop uslub ustuvor bo‘lishi kerak.

Slayd 18

4. O‘qituvchi nutqining adabiy til me’yorlariga muvofiqligiOʻqituvchi nutqi to‘g‘ri, me’yoriy, aniqlik va ta’sirchanlikka ega bo‘lishi bilan birga, adabiy til talablariga to‘liq mos bo‘lishi shart. Adabiy til me’yorlariga zid nutq o‘quvchilarning noto‘g‘ri til odatlariga ega bo‘lishiga olib keladi. Masalan:Talaffuzdagi xatolar (masalan, “juda” o‘rniga “juda-a”, “qilinmoq” o‘rniga “qilyapti-da” kabi).

Slayd 19

Keraksiz so‘zlar va parazit so‘zlar (“ana”, “endi”, “bilasizmi” kabi so‘zlarni ortiqcha ishlatish).Shevaga xos iboralar (o‘quvchilarning shevaga moyilligini oshiradi).Tashqi ta’sirlar – ruscha yoki inglizcha kalit so‘zlarni noto‘g‘ri ishlatish.Shu bois, oʻqituvchi oʻz nutqini doimiy ravishda tahlil qilib borishi, uni adabiy til asosida takomillashtirib borishi zarur.

Slayd 20

5. O‘qituvchining nutq madaniyatini rivojlantirish yo‘llariOʻz nutq ustida ishlash har bir pedagogning doimiy vazifasidir. Quyidagi amaliy yo‘llar foydali bo‘lishi mumkin:Nutqiy o‘qishlar – adabiy asarlarni ovoz chiqarib o‘qish.Notiqlik san’ati mashqlari – sahna nutqi, ifoda, ohang ustida ishlash.Tinglash va tahlil qilish – boshqa pedagoglarning darslarini eshitish, nutqini tahlil qilish.Audio/video yozuvlar orqali tahlil – o‘z darslarini yozib, xatolarni aniqlash.Ilmiy maqolalar o‘qish – tilshunoslik, nutq madaniyati bo‘yicha maqolalarni o‘rganish.

Slayd 21

Oʻqituvchi nutqi bu oddiy muloqot emas, balki ta’lim-tarbiyaviy jarayonning yuragi hisoblanadi. U orqali bilim beriladi, ong shakllanadi, did, axloq, tafakkur rivojlanadi. Shu sababli oʻqituvchi har doim oʻz nutqi ustida ishlashi, uni adabiy til meʼyorlari asosida takomillashtirishi, o‘zini madaniyatli, to‘g‘ri so‘zlovchi shaxs sifatida namoyon qilishi kerak.Pedagogik faoliyatda nutq madaniyatining yetakchi o‘rin tutishi, zamonaviy oʻqituvchining til va uslubga eʼtiborli bo‘lishini taqozo etadi. Til va nutqqa hurmat — bu bilimga, kasbga va o‘quvchiga bo‘lgan hurmatdir.

Slayd 22

E’TIBORINGIZ UCHUN RAHMAT!
Bizni ijtimoiy tarmoqlarda kuzatib boring!

Slayd 23

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda