Odamda jinsiy xromatinni kuzatish orqali jinsni aniqlash

Slayd 1

Odamda jinsiy xromatinni ko’zatish orqali jinsini
aniqlash va jinsiy xromasomalarga birikkan holda belgilarning
irsiylanishiga doir masalalar echish

Slayd 2

Reja
Odamdajinsiy xromasomalar.
Odamjinsini aniqlash.
Masalalar echish.

Slayd 3

Jins organizmdagi belgi-xususiyatlar yig’indisi bo’lib, yangi avlodning vujudga kelishini va irsiy belgilarning nasldan-naslga o’tishini ta’minlaydi.
Barcha Xayvonot olami vakillari va odam somatik hujayralarining xromosomalari to’plamida autosomalar va jinsiy xromosomalar X (iks) va Y (igrik) mavjud. X.Genkin 1891 yili ayrim Xashoratlarning mitoz usulida bo’linish jarayonini o’rganish paytida hujayraning bitta qutbida yaxshi bo’yalgan tanacha borligini,ikkinchi qutbida esa bu tanacha yo’qigini yozadi.
Ana shu buyalgan tanachaning nimaligini X.Genkin bilmaydi,shuning uchun uni X harfi bilan ifodalaydi.

Slayd 4

Jinsni aniqlay olish mumkin bo’lgan muddatiga ko’ra organizmlarni uchta guruhga bo’lish mumkin.
Birinchi guruhga ularning tuxum hujayralari urug’langan paytida aniqlash mumkin bo’lgan organizmlar kirib
(sut emizuvchilar,drozofila va boshkalar), bunga jinsni aniqlashning singam usuli deyiladi.

Slayd 5

Ikkinchi guruhga jinsini ularning tuxum hujayralari urug’langanidan keyin, ya’ni rivojlanish davridagina aniqlasa buladi,bunga jinsni aniqlashning epigam usuli deyiladi.
Masalan, dengiz chuvalchangida, lichinkalarning jinslarini belgilovchi genlarning ta’siri muvozanatda bulib ular muhit ta’siridagina erkak yoki urg’ochi jins belgisini yuzaga chikaradi.

Slayd 6

Uchinchi guruhga tuxum hujayrasi otalanmasdan oldin jinsini aniqlasa bo’ladigan organizmlar kiradi. Jinsni bunday aniqlash usuliga progam usuli deyiladi.
Bu guruhga kiruvchi organizmlarda (qushlar,kapalaklar va boshqalar) urg’ochi organizm geterogametali bulib, ikki xil tuxum hujayrani xosil qiladi

Slayd 7

Jinsiy xromosomalarda joylashgan genlar ta’sirida yuzaga chiqadigan belgilarni jinsga bog’langan belgilar deb ataladi. Jins bilan birikkan belgilarning naslga berilishi irsiyatning xromosom nazariyasi avtorlari T.Morgan va unig shogirdlari meva pashshasida (drozofilada) kuzning oq va qizil rangining naslga berilishini o’rganishda aniqladilar. Oq ko’z urgochi pashshalar qizil ko’z erkak pashshalar bilan chatishtirilsa, birinchi buginda (F1) Xamma urgochi pashshalar qizil ko’z, erkak pashshalar esa oq ko’z bo’ladi. Ya’ni erkaklari ona belgisini urg’ochilari esa ota belgisini meros qilib oladi. Birinchi bo’g’in erkak va urgochi pashshalar bir-biri bilan chatishtirilganda, ikkinchi buginda (F2) teng nisbatda turt tip pashsha payda buladi: oq ko’z va qizil ko’z erkak pashshalar, Xamda oq ko’z va qizil ko’z urg’ochi pashshalar.

Slayd 8

Birok ota-onalar teskari chatishtirilsa (resiprok), ya’ni qizil ko’z gomozigot urgochi pashsha oq ko’z erkak pashsha bilan chatishtirilsa birinchi buginda erkak va urgochi pashshalar qizil kz bulib chikadi. Ikkinchi buginda (F2) esa, Xamma urgochi pashshalar kizil kuz bulib koladi. Erkak pashshalar esa yarmi qizil, yarmi oq ko’z buladi. Mana shu tajriba asosida Morgan ko’zlarning oq va qizil rangini boshkaruvchi Xamma genlar X xromosomada joylashgan ya’ni urgochi jins bilan birikkan deb taxmin kiladi. U xromosomada kuz rangiga alokadar gen yuk deydi. Bu tajriba asosida Morgan belgilarining jins bilan birikkan Xolda naslga berilishini anikladi. Xozirgi paytda X-xromosomadagi genlar orkali yuzaga chikadigan 100 dan ortik belgilar ma’lum. Masalan, gemofiliya, daltonizm, muskullar ishining buzilishi,tish emalining korayishi va boshka kasalliklar

Slayd 9

Organizmlarda jins bilan chegaralangan belgilar ham mavjud. Bu belgilar faqat bir jinsda rivojlanishi mumkin. Masalan, qoramollarning sut mahsuloti, tovuqlarning tuxum mahsuloti, qo’chqorlarda shoxlilik, sigirlarda qo’shimcha emchaklarning bo’lishi va hokazo. Bu belgilarni boshqaruvchi genlar xromosomalarning har qanday juftida bo’ladi, hamda ota va ona tomonidan keng holda bolalarga, ya’ni o’g’il va qizlarga berilishi mumkin.

Slayd 10

Tuxum hujayralar yetilishida-meyozda jinsiy xromosomalar qiz hujayralarga bo’linmasdan qolishi tufayli ikki xil tuxum hujayralar hosil bo’lar ekan, birinchi tuxum hujayrada ikkita X xromosomali bo’lib, ikkinchi tuxum hujayrada esa jinsiy X xromosoma bo’lmaydi. Natijada XX va O tipdagi tuxum hujayralar hosil bo’ladi. Ularning yadrosi normal spermatozoidlar bilan qo’shilgandan keyin xromosomalar to’plami buzilgan organizm paydo bo’ladi va ular xromosoma kasalliklarini keltirib chiqaradi.

Slayd 11

Jins organizmdagi belgi-xususiyatlar yig’indisi bo’lib, yangi avlodning vujudga kelishini va irsiy belgilarning nasldan-naslga o’tishini ta’minlaydi.
Barcha Xayvonot olami vakillari va odam somatik hujayralarining xromosomalari to’plamida autosomalar va jinsiy xromosomalar X (iks) va Y (igrik) mavjud. X.Genkin 1891 yili ayrim Xashoratlarning mitoz usulida bo’linish jarayonini o’rganish paytida hujayraning bitta qutbida yaxshi bo’yalgan tanacha borligini,ikkinchi qutbida esa bu tanacha yo’qigini yozadi.
Ana shu buyalgan tanachaning nimaligini X.Genkin bilmaydi,shuning uchun uni X harfi bilan ifodalaydi.

Slayd 12

Jinsni aniqlay olish mumkin bo’lgan muddatiga ko’ra organizmlarni uchta guruhga bo’lish mumkin.
Birinchi guruhga ularning tuxum hujayralari urug’langan paytida aniqlash mumkin bo’lgan organizmlar kirib (sut emizuvchilar,drozofila va boshkalar), bunga jinsni aniqlashning singam usuli deyiladi.
Ikkinchi guruhga jinsini ularning tuxum Hujayralari urug’langanidan keyin, ya’ni rivojlanish davridagina aniklasa buladi,bunga jinsni aniqlashning epigam usuli deyiladi.
Masalan, dengiz chuvalchangida, lichinkalarning jinslarini belgilovchi genlarning ta’siri muvozanatda bulib ular muXit ta’siridagina erkak yoki urgochi jins belgisini yuzaga chikaradi.

Slayd 13

Uchinchi guruhga tuxum hujayrasi otalanmasdan oldin jinsini aniqlasa bo’ladigan organizmlar kiradi. Jinsni bunday aniqlash usuliga progam usuli deyiladi. Bu guruhga kiruvchi organizmlarda (qushlar,kapalaklar va boshqalar) urg’ochi organizm geterogametali bulib, ikki xil tuxum hujayrani xosil qiladi.

Slayd 14

Jinsni aniklashning asosiy turlari
Jinsni aniklash

Somatik Xujayralar

Gametalar

Getero-gameta-
ning asosiy turlari
Organizmlar

sperma-tozoid-lar
tuxum-hujay-ralar
li jins
XY
Sut emizuvchilar, odam, drozofila va boshka kupgina turlar
XX
XY
X, Y
X, X
erkak
XY
Kushlar, kapalaklar, ilonlar va boshkalar
XY
XX
X
X, Y
Urg’ochi
XO
Chigirtka, ninachi kandala, kenguru
XX
XO
X, O
X, X
erkak
XO
Kaltakesak, kuya va boshkalar
XO
XX
X, X
X,O
Urg’ochi

Slayd 15

Jinsiy xromosomalarda joylashgan genlar ta’sirida yuzaga chiqadigan belgilarni jinsga bog’langan belgilar deb ataladi. Jins bilan birikkan belgilarning naslga berilishi irsiyatning xromosom nazariyasi avtorlari T.Morgan va unig shogirdlari meva pashshasida (drozofilada) kuzning oq va qizil rangining naslga berilishini o’rganishda aniqladilar. Oq ko’z urgochi pashshalar qizil ko’z erkak pashshalar bilan chatishtirilsa, birinchi buginda (F1) Xamma urgochi pashshalar qizil ko’z, erkak pashshalar esa oq ko’z bo’ladi. Ya’ni erkaklari ona belgisini urg’ochilari esa ota belgisini meros qilib oladi. Birinchi bo’g’in erkak va urgochi pashshalar bir-biri bilan chatishtirilganda, ikkinchi buginda (F2) teng nisbatda turt tip pashsha payda buladi: oq ko’z va qizil ko’z erkak pashshalar, Xamda oq ko’z va qizil ko’z urg’ochi pashshalar.

Slayd 16

Birok ota-onalar teskari chatishtirilsa (resiprok), ya’ni qizil ko’z gomozigot urgochi pashsha oq ko’z erkak pashsha bilan chatishtirilsa birinchi buginda erkak va urgochi pashshalar qizil kz bulib chikadi. Ikkinchi buginda (F2) esa, Xamma urgochi pashshalar kizil kuz bulib koladi. Erkak pashshalar esa yarmi qizil, yarmi oq ko’z buladi. Mana shu tajriba asosida Morgan ko’zlarning oq va qizil rangini boshkaruvchi Xamma genlar X xromosomada joylashgan ya’ni urgochi jins bilan birikkan deb taxmin kiladi. U xromosomada kuz rangiga alokadar gen yuk deydi. Bu tajriba asosida Morgan belgilarining jins bilan birikkan Xolda naslga berilishini anikladi. Xozirgi paytda X-xromosomadagi genlar orkali yuzaga chikadigan 100 dan ortik belgilar ma’lum. Masalan, gemofiliya, daltonizm, muskullar ishining buzilishi,tish emalining korayishi va boshka kasalliklar

Slayd 17

Organizmlarda jins bilan chegaralangan belgilar ham mavjud. Bu belgilar faqat bir jinsda rivojlanishi mumkin. Masalan, qoramollarning sut mahsuloti, tovuqlarning tuxum mahsuloti, qo’chqorlarda shoxlilik, sigirlarda qo’shimcha emchaklarning bo’lishi va hokazo. Bu belgilarni boshqaruvchi genlar xromosomalarning har qanday juftida bo’ladi, hamda ota va ona tomonidan keng holda bolalarga, ya’ni o’g’il va qizlarga berilishi mumkin.

Slayd 18

Tuxum hujayralar yetilishida-meyozda jinsiy xromosomalar qiz hujayralarga bo’linmasdan qolishi tufayli ikki xil tuxum hujayralar hosil bo’lar ekan, birinchi tuxum hujayrada ikkita X xromosomali bo’lib, ikkinchi tuxum hujayrada esa jinsiy X xromosoma bo’lmaydi. Natijada XX va O tipdagi tuxum hujayralar hosil bo’ladi. Ularning yadrosi normal spermatozoidlar bilan qo’shilgandan keyin xromosomalar to’plami buzilgan organizm paydo bo’ladi va ular xromosoma kasalliklarini keltirib chiqaradi.

Slayd 19

Jinsiy xromosomalar nima?
Jins deferensatsiyasi nima?
Jinsni boshqarish mumkunmi?

Slayd 20

Ma’lumki yuksak hujayra tuzilishiga ega bo’lgan organizm hujayralari yadrosidagi xromasomalar autosoma va jinsiy xromosomalarga ajratiladi.
Autosomalar organizmdagi barcha belgi xususiyatlarni naslga o’tkazadi.
Jinsiy xromasomalar- esa o’zida bir qanch belgilarni saqlashidan tashqari organizm jinsini belgilaydi.

Slayd 21

Slayd 22

Jinsiy xromosomalar

Slayd 23

Gameta hosil bo’lish jarayoni

Slayd 24

Odam kariotipida 46 ta xromosoma bo’lib shulardan 2 tasi jinsiy xromosoma hisoblanadi

Slayd 25

Slayd 26

Deferensatsiya-so’zi rus tilidan olingan bo’lib belgilash degan ma’noni anglatadi. Jins deferentatsiyasi esa jinsni belgilash hisoblanadi

Slayd 27

Tuxum xujayrasi X xromosomasining tashuvchisi bo’lib, u bilan birlashadigan spermatozoidlar X va Y xromosomalarining tashuvchisi bo’lishi mumkin. Birinchi holda, ayolning embrioni tug’iladi (xromosoma XX), ikkinchi holda esa erkak (XY).

Slayd 28

Kelajakdagi bolaning jinsini aniqlash uchun har qanday usulni qo’llashga harakat qilmagan yagona er-xotin yo’q. Afsuski, ma’lum usullarning hech biri jinsiy a’zolar tug’ilishining 100% kafolatini bera olmaydi. Ma’lumki, o’g’il yoki qizning tug’ilishi 50/50 lotereya. Shunga qaramasdan, har bir homilador ayol turli jadvallar, formulalar, testlardan kelib chiqib, kimdan tug’ilganini qat’iyan taxmin qiladi. Ba’zan natija bir xil, ba’zan esa bo’lmaydi. Kelajakdagi chaqaloqning jinsini aniqlash uchun dunyodagi eng mashhur usullarini ko’rib chiqing.

Slayd 29

Qadimgi xitoy tablasiga ko’ra, tug’ilmagan bolaning jinsi aniqlanadi.
7 asrdan ortiq bo’lgan ushbu jadval Pekin Ilmiy Institutida saqlanadi. Xitoy olimlari ta’kidlaganidek, natijaning aniqligi 70–80% ni tashkil qiladi. Usul kontseptsiya vaqtida onaning yoshini va kontseptsiya oyini (stol ustunlari va satrlariga mos keladigan) aniqlashga asoslanadi. Jadvalga ko’ra, ushbu asosiy indikatorlarning kesishishi xujayrasi M yoki D natijasini o’z ichiga oladi (erkak, qiz, navbati bilan).

Slayd 30

Yaponiyalik shifokorlar bir necha marotaba sinovlarining samaradorligini isbotladilar. Biroq, olimlar, homiladorlik davrida chaqaloqning jinsini aniqlashdan ko’ra, ushbu jadvalni rejalashtirish uchun ishlatishadi.

Slayd 31

Yaponiyadagi bolalar jinsini aniqlash jadvali (2-qism)
Qonni yangilash uchun tug’ilmagan bolaning jinsini aniqlang.
Bu yo’nalishdagi tadqiqotlar olib borgan bir qator olimlar qiz yoki bola tug’ilishi bilan ota-onalarning qonning «yangiligi» o’rtasida bir nechta modelni topdilar.

Slayd 32

Qonni yangilash nazariyasiga ko’ra, vaqti-vaqti bilan, ayollar uchun har 3 yilda va har 4 yilda erkaklar uchun tananing to’liq qon aylanish jarayoni o’tkaziladi. Natijada, qoni qoniqtiradigan kontseptsiya vaqtida bunday jins er-xotindan tug’iladi.

Slayd 33

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 34

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda