O’zga gapli qurilmalar haqida ma’lumot

Slayd 1

O‘zga gapli qurilmalar haqida ma’lumot

Slayd 2

1)Ta’limiy: talabalarga O‘zga gapli qurilmalar haqida bilim berish, O‘zga gapli qurilmalarni o’rganishning oson usulini o’rgatish, mavzu yuzasidan ko’nikma va malakalarini shakllantirish.

TK1 O‘zga gapli qurilmalar haqida atamalarni tushunib, to’g’ri gap tuza olish, og’zaki ifodali ayta olish

FK1 O‘zga gapli qurilmalar haqida ma’lumot ega bo’ladi O‘zga gapli qurilmalar haqida ma’lumot bera olish

Darsning maqsadi:

Slayd 3

2) Tarbiyaviy: talabalarni vatanparvarlik, mehnatsevarlik, izlanuvchanlik, faollik, sahiylik ruhida tarbiyalash, ahloqiy fazilatlarni singdirish, fanni chuqur o’rganib, boshqalarga ham o’rgata bilish qobiliyatlarini takomillashtirish.

3) Rivojlantiruvchi: talabalarning mustaqil fikrlash qobiliyatlarini o’stirish, sodda gaplardan qo’shma gaplar tuza olish, qo’shma gapdan sodda gapning farqini anglay olish, tahlil qila bilish qobiliyatlarini rivojlantirish, og’zaki va yozma qo’shma gaplar tuza olish malakalarini rivojlantirish. O‘zga gapli qurilmalar haqida ma’lumot bera olish

ko’nikmasiga erishtirish.

Slayd 4

Soʻzlovchi ba’zan oʻz nutqida birovning gapini aynan keltiradi. Birovning aynan keltirilgan gapi ko’chirma gap, o’zga gap bo’lib, so’zlovchining gapi esa muallif gapi deyiladi. Adabiyotlarda ko’chirma gap, o’zga gapi sinonim tariqasida keladi.

Muallif gapi va koʻchirma gapdan tashkil topgan qo’shma gapga ko’chirma gaplar qo’shma gap deyiladi.

Ko’chirma gapli qo’shma gap doim ikki qismdan iborat bo’ladi

– soʻzlovchi ma’lum bir maqsadda o’z nutqida birovning aynan keltirgan gapiMuallif gapi – soʻzlovchining gapi.

Ko’chirma gaplar qoʻshtirnoqqa olinadi.

Ko’chirma gap va muallif gapining joylashish o’rni quyidagicha bo’ladi:

M: «K!?».

Masalan: Shahnoza dedi: «Bahor keldi». Shahnoza dedi: «Bahor keldimi?» Shahnoza dedi: «Bahor keldi!»

IZOH!

Agar ko’chirma gap darak gapdan iborat bo’lsa, nuqta qo’shtirnoq ichida; undov va so’roq gapdan iborat bo’lsa, bu belgilar qo’shtirnoqdan tashqarida qoʻyiladi.

«K!?» , — m.

Masalan: «Bahor keldi» – dedi Shahnoza.

Slayd 5

Bunda ham soʻroq va undov belgisi qoʻshtirnoq ichida qoʻyiladi. Agar darak gap boʻlsa nuqta emas, vergul tarzida qoʻshtirnoqdan tashqarida qoʻyiladi:

• M: «K!?» – m.

• Masalan: Shahnoza: «Bahor keldi», – dedi.

• «K, – m, – k!?».

• «Bahor, – dedi Shahnoza, – keldi».

•Esda saqlang!

• Agar muallif gapi koʻchirma gapning ichida kelib, koʻchirma gapning uzilgan qismida soʻroq, undov, nuqta,  ko’p nuqta belgilari bo’lsa, muallif gapidan soʻng nuqta qoʻyiladi (vergul emas!)

• Masalan: «Senlarni kim chaqirdi? – so’radi Fozil. – Nega jimsizlar?»

Koʻchirma gapni o’zlashtirma gapga aylantirish

• Ko’pincha, so’zlovchi nutq jarayonida o’z fikrini dalillash uchun buyuk shaxslarning gaplarini aynan keltiradi. Yoki ma’lum bir xarakterni ochish uchun shu shaxs bayon qilgan gaplardan foydalanadi. Bunday gaplar o’zganing gapi sanaladi.

• Ba’zan oʻzganing gapi aynan keltirilsa, ba’zan u so’zlovchi tomonidan shakllani qayta tuzilib, o’zining gapi shaklida beriladi.

• O’zganing gapidan ikki xil yoʻl bilan foydalaniladi:

• Oʻzganing gapi hech o’zgarishsiz nutqqa tayyor holda olib kiriladi (koʻchirma gap)

• O’zga gapining mazmuni saqlanib, ammo shakli o’zgartirilgan holda nutqqa olib kiriladi (oʻzlashtirma gap)

• Koʻchirma gapli qoʻshma gap oʻzlashtirma sodda gapga aylantirilsa, quyidagi shakliy o’zgarishlar sodir bo’ladi:

Slayd 6

Masalan: «Bolalar dars qachon boshlanadi», – so’radi qorovul // Qorovul bolalardan darsning qachon boshlanishini so’radi.

Darak gap shaklidagi koʻchirma gap kesimi tushum kelishidagi sifatdosh yoki harakat nomi bilan ifodalangan vositasiz to’ldiruvchiga aylanadi.

Koʻchirma gap egasi qaratqich aniqlovchiga aylanadi.

Darak gap shaklidagi koʻchirma gap undalmasi jo’nalish  kelishigidagi toʻldiruvchiga aylanadi.

Soʻroq gap shaklidagi ko’chirma gap undalmasi chiqish kelishigidagi toʻldiruvchiga aylanadi.

Muallif gapining egasi o’zlashtirma gap egasi boʻlib, gap boshida keladi

Muallif gapining kesimi oʻzlashtirma gap kesimi bo’lib keladi

Koʻchirma gap tarkibidagi undov, kirishlar tushirib qoldiriladi

Soʻroq, buyruq, istak gap shakldagi koʻchirma gaplar darak gapga aylanadi.

Slayd 7

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 8

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda