Lingvopoetika

Slayd 1

Lingvopoetika

Slayd 2

VIKTOR VLADIMIROVICH VINOGRADOV (1895-1969)
“Lingvopoetika” atamasini ilmiy muomalaga kiritgan birinchi olimlardan biri bo‘lib, lingvopoetika fanining predmeti va vazifalarini shakllantirgan.

Slayd 3

VIKTOR VLADIMIROVICH VINOGRADOV (1895-1969)
V.V. Vinogradovning fikriga ko’ra, lingvоpоetik tadqiqotning asosiy maqsadi badiiy ijoddagi til birliklarining estetik funksiyasini o’rganishdan iboratdir. Yozuvchining ijodi, uning mavzulari va obrazlari, shuningdek uning dunyoqarashi til orqali ifodalanadi, demak, badiiy asarni tahlil qilish orqali ularni tushunish zarurdir. Badiiy asarni to’liq va to’g’ri anglash faqat uchta o’zaro bog’liq fanlarning: tarix, adabiyotshunoslik va tilshunoslikning uyg’un o’zaro ta’siri orqali mumkin.
V.V. Vinogradov tilni ikki o’zaro bog’liq va o’zaro ta’sir qiluvchi kontekstda o’rganish zarurligini ta’kidlaydi: milliy-adabiy til va uning uslublari, shuningdek badiiy adabiyot tili va uning janrlar va uslublari. U badiiy nutqni tadqiq qilishning ikki yo’lini ajratib ko’rsatadi. Birinchi yo’l — badiiy asarni butunlay tahlil qilish va tushunish, ikkinchi yo’l esa badiiy ijodning tarkibiy qismlarini estetik va stilistik jihatdan o’rganishdir — eng oddiy elementlardan, tovushlar va fonemalardan so’zlar va iboralargacha.

Slayd 4

L.V. Sherba (1880-1944) badiiy asarni talqin qilishda nafaqat g‘oyani tushuntirish, balki adabiy asarning badiiy tomonini ham baholash muhimligini ta’kidlaydi. Tilning ayrim ifodali elementlaridagi nozik semantik ma’nolarni tushunmasdan, lingvistik tahlil qilmasdan buni amalga oshirib bo‘lmaydi.

Slayd 5

A.A. Potebnyaning (1835-1891) «So‘z nazariyasidan eslatmalar» nomli monografiyasida poetika va lingvistika yaqinlashuvining zarurligi haqida fikr yuritadi. So‘z strukturasini badiiy asar strukturasi bilan o‘xshatib, poetik asarni ijodkorning murakkab ruhiy faoliyati natijasi deb hisoblab, u, so‘z san’at – aynan she’riyat ekanligini xulosa qiladi.

Slayd 6

Struktural – lingvistik model bo’yicha R. Yakobson innovatsion nazariy modelni taklif qildi, shu bilan birga lingvistikaga pozitivistik yondashuvni saqlab, tilni kod sifatida ishlatish va uning funksionalistik modelini taklif qilishni maqsad qildi. R. Yakobson, ayniqsa lirik adabiyot tilining poetikasi shakllanishida boy an’analar uchun boshlang’ich nuqta bo’ldi.

Slayd 7

V.M. Jirmunskiy ham lingvopoetik metodologiyaga o’z hissasini qo’shgan. U shakl va mazmunning birligini ta’kidlab, har qanday shakl o’zgarishining yangi mazmunning ochilishini keltirib chiqarishini, xuddi shuningdek, mazmundagi o’zgarish shakl bilan bog’liq bo’lishini qayd etadi. Shunday qilib, badiiy asarning mazmunini til ifoda vositalari bilan yaqin aloqada o’rganish zarur. Uning alohida yutug’i shundaki, u poetikadagi masalalarni ko’rib chiqishda asosiy nuqta sifatida poetik tilni yoki so’zni ajratadi. “Poeziya — bu so’z san’ati, poeziya tarixi — so’z san’ati tarixidir”. Jirmunskiy, shuningdek, badiiy asarni o’rganishda alohida usullarni ajratish zarurligini ta’kidlaydi. Badiiy asarning jonli birligida barcha usullar o’zaro ta’sirda bo’lib, yagona badiiy maqsadga, ya’ni kuchaytirilgan hissiy ta’sirga erishishga qaratilgan.

Slayd 8

Professor Lipgart lingvopoeitikani filologiyaning bir bo’limi sifatida quyidagicha ta’riflaydi: «Bu bo’limda badiiy matnlardagi stilistik jihatdan belgilangan til birliklari ularning funksiyalari, ma’lum g’oya va badiiy mazmunni yetkazishdagi roli hamda estetik ta’sir yaratishdagi nisbiy ahamiyati nuqtai nazaridan o’rganiladi»

Slayd 9

Professor Zadornova tadqiqot ob’ektini quyidagicha belgilaydi: uning fikriga ko’ra, bu «badiiy asarda ishlatilgan til vositalari majmuasi bo’lib, ular orqali yozuvchi o’zining badiiy g’oyasini amalga oshirish uchun zarur bo’lgan estetik ta’sirni yaratadi“. Shuningdek, u lingvopoeetik tahlil metodologiyasining batafsil tavsifini keltiradi. Tadqiqot mavzusiga oid ilmiy adabiyotlarni chuqur tahlil qilgandan so’ng, u badiiy asarlarning xilma-xilligi va notekisligi bir xil lingvopoeetik tahlil metodini shakllantirishga to’sqinlik qilayotganini ta’kidlaydi, shuning uchun turli metodologik yondoshuvlar yuzaga kelgan. Tadqiqotchining fikricha, lingvopoeetik tahlilning maqsadi shundan iboratki, tilning aniq birliklari qanday qilib muallif tomonidan so’zli-badiiy ijod jarayoniga kiritilganini va qanday qilib til vositalarining o’ziga xos kombinatsiyasi ushbu estetik ta’sirni yaratishga olib kelishini aniqlashdir.

Slayd 10

Tilshunos olim I. A. Shmul shunday deb yozadi: «Lingvopoeitika — bu filologiyaning bo’limi bo’lib, unda stilistik jihatdan belgilangan til birliklari va ularning funksiyalari, shuningdek, ma’lum badiiy mazmunni yetkazuvchi va badiiy matnning badiiy-estetik tomonlarini belgilovchi til birliklari tushuniladi»

Slayd 11

Rene Uellek – XX asrning yetakchi adabiyotshunos va nazariyotchilaridan biri bo’lgan. Uning asosiy hissasi adabiyotning tizimli nazariyasini ishlab chiqishdir, bu nazariya adabiy asarlarning tarixiy va estetik jihatlarini hisobga oladi. U Ostin Uorren bilan birgalikda 1949 yilda «Adabiyot nazariyasi» nomli asarini yozgan va unda adabiy tahlilning turli jihatlarini «integratsiya» qilish kontseptsiyasini taklif qilgan. Uellek adabiy asarni shakl va mazmunning butun birligi sifatida ko’rish zarurligini ta’kidlab, uni to’liq tushunish uchun asarning yaratilish tarixiy kontekstini hisobga olish kerakligini aytgan. Shuningdek, u janr, uslub va talqin masalalarini o’rganib, adabiyotga bo’lgan interdisciplinar yondashuvning muhimligini ta’kidlagan.

Slayd 12

Ostin Uorren, asosan, Rene Uellek bilan birgalikda yozgan «Adabiyot nazariyasi» kitobi bilan mashhur. Ushbu asar adabiyot nazariyasi sohasida klassik asarga aylangan va keyingi avlod adabiyotshunoslari va tanqidchilari uchun katta ta’sir ko’rsatgan. Uorren adabiy janr va uslub kontseptsiyalarini ishlab chiqishda, shuningdek, adabiy asarlarni talqin qilish va baholash masalalarini muhokama qilishda muhim hissa qo’shgan. U adabiy tanqid matnni qat’iy tahlil qilishga asoslanishi kerakligini, ammo o’quvchining idrokining subyektivligini hisobga olish zarurligini ta’kidlagan. Uorren, shuningdek, adabiyot va boshqa san’at turlari o’rtasidagi munosabatlarni o’rganib, madaniy hodisalarni o’rganishda kompleks yondashuvning ahamiyatini ko’rsatgan.

Slayd 13

Erix Auerbax– solishtirish adabiyotshunosligi sohasida eng ta’sirli asarlardan birining muallifi bo’lib, «Mimesis: G’arbiy Evropa adabiyotida haqiqatni tasvirlash» (1946) kitobi bilan mashhur. Ushbu asarda Auerbax Yevropa adabiyotida antik davrdan hozirgi kungacha bo’lgan vaqtda inson tajribasini tasvirlash usullarining o’zgarishini o’rganadi. U «uslub» tushunchasini joriy etadi, bu nafaqat so’zlar va sintaksisni, balki ma’lum bir vaqt va joyga xos dunyoqarashni ham o’z ichiga oladi. Auerbax har bir yozuvchi o’zining noyob uslubini yaratadi va bu uslub uning dunyoqarashi va madaniy kontekstini aks ettiradi deb ta’kidlaydi. Uning ishlari tarixiy poetikani va taqqoslash adabiyotshunosligini rivojlantirishga katta ta’sir ko’rsatgan.

Slayd 14

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 15

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda