Jismoniy tarbiya vositalari

Slayd 1

Jismoniy tarbiya vositalari

Slayd 2

Reja:
01
Jismoniy tarbiya vositalari haqida umumiy tushuncha va ularning tizimli tasnifi.
02
Jismoniy mashqlar – asosiy pedagogik vosita sifatida.
03
Tabiat kuchlari va gigiyenik omillarning mashg‘ulot samaradorligiga ta’siri.

Slayd 3

Bugungi mashg‘ulotimiz jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi fanining eng fundamental mavzularidan biriga bag‘ishlanadi. Mavzuyimiz: “Jismoniy tarbiya vositalari”. Keling, dastlab asosiy savolga javob beraylik: Jismoniy tarbiya vositasi o‘zi nima?
Ko‘pchilik “vosita” deganda faqatgina sport zalidagi shtangani yoki yugurish yo‘lakchasini tushunadi. Lekin ilmiy-pedagogik nuqtai nazardan bu tushuncha ancha kengroq.
Jismoniy tarbiya vositalari – bu insonning jismoniy kamolotiga erishish, uni sog‘lomlashtirish va hayotga tayyorlash maqsadida ongli ravishda qo‘llaniladigan barcha pedagogik omillar va harakatlar yig‘indisidir.

Kirish

Slayd 4

E’tibor bering, biz “omillar yig‘indisi” deyapmiz. Demak, bu yerda gap faqat mashq haqida ketmayapti. Jismoniy tarbiya nazariyasida ushbu vositalar qat’iy tizimga solingan va ular funksional ahamiyatiga ko‘ra uchta katta guruhga bo‘linadi:1. Jismoniy mashqlar – Bular asosiy vositalar.2. Tabiatning sog‘lomlashtiruvchi kuchlari – (Quyosh, havo, suv).3. Gigiyenik omillar – (Ovqatlanish, kun tartibi, shaxsiy gigiyena).Ekranda ko‘rib turganingizdek, bu uchala vosita bir-biridan ajralgan holda emas, balki yaxlit bir mexanizm sifatida ishlaydi.

Slayd 5

Nima uchun ular bunday guruhlanadi?
1. Chunki jismoniy mashqlar – bu inson organizmiga bevosita ta’sir o‘tkazib, uning mushak kuchini, tezkorligini va chidamliligini shakllantiruvchi yagona quroldir. Shu sababli u “Asosiy vosita” deyiladi.
2. Lekin, tabiat kuchlari va gigiyenik omillarsiz bu mashqlarning samarasi bo‘lmaydi. Masalan, dim xonada, yetarlicha uxlamasdan va noto‘g‘ri ovqatlanib qilingan eng mukammal mashq ham inson sog‘lig‘iga zarar yetkazishi mumkin. Shuning uchun tabiat va gigiyena omillari “Yordamchi vositalar” deb ataladi. Ular mashg‘ulot samaradorligini oshiruvchi muhitni va tiklanish jarayonini ta’minlaydi.

Slayd 6

“Vosita” tushunchasiga ilmiy ta’rif beraylik. Jismoniy tarbiya vositalari – bu insonning jismoniy kamolotini ta’minlash, uni hayotga va mehnatga tayyorlash maqsadida qo‘llaniladigan barcha pedagogik omillar majmuidir.
E’tibor bering, biz bitta omil emas, balki “omillar majmui” haqida gapiryapmiz. Ilmiy adabiyotlarda, xususan professor L.P. Matveyev va J.K. Xolodovlarning nazariyalariga ko‘ra, bu vositalar funksional jihatdan ikki katta guruhga ajratiladi:

Slayd 7

Bunga faqat Jismoniy mashqlar kiradi. Nega “maxsus” deyiladi? Chunki insonning mushak kuchini, tezkorligini yoki chidamliligini to‘g‘ridan-to‘g‘ri rivojlantiruvchi boshqa hech qanday vosita yo‘q. Siz qanchalik to‘g‘ri ovqatlanmang yoki quyoshda toblanmang, agar mashq qilmasangiz, mushaklaringiz o‘smaydi.
(Maxsus) vositalar:
Tabiatning sog‘lomlashtiruvchi kuchlari (quyosh, havo, suv) va Gigiyenik omillar (kun tartibi, ovqatlanish, shaxsiy gigiyena) kiradi. Nega “yordamchi”? Chunki ular mashq samarasini oshirib beradi, tiklanishni tezlashtiradi va organizmni mashqqa tayyorlaydi.
(Yordamchi) vositalar

Slayd 8

Jismoniy mashqlar

Slayd 9

Ko‘p yosh murabbiylar va o‘qituvchilarning xatosi shundaki, ular faqat “Spesifik vosita”ga (mashqqa) yopishib oladilar. “Yugur, ko‘tar, sakra!” deydilar-u, lekin zalning havosi, bolaning ovqatlanishi yoki uyqu rejimi bilan qiziqmaydilar.
Vaholanki, ilmiy isbotlanganki: Agar gigiyenik omillar buzilsa, jismoniy mashq foyda emas, balki organizmga stress va zarar keltiradi.
Demak, jismoniy tarbiya vositalari – bu yaxlit Tizim. Ularni bir-biridan ajratib bo‘lmaydi. Ular xuddi zanjir halqalaridek bir-biriga bog‘langan.
Pedagogik tahlil:

Slayd 10

Jismoniy tarbiya vositalari — bu alohida olingan elementlar emas, balki bir-biri bilan uzviy bog‘langan yaxlit pedagogik mexanizmdir. Agar biz bu mexanizmni avtomobilga o‘xshatsak: Jismoniy mashqlar bu harakatga keltiruvchi dvigatel (asosiy kuch);Tabiat va Gigiyena (yordamchi) — bu shu dvigatelning qizib ketmasligi va uzoq vaqt ravon ishlashini ta’minlovchi moy va sovitish tizimidir.Demak, birinchi reja bo‘yicha asosiy qoidani eslab qoling: Yordamchi vositalarsiz, Asosiy vositaning samarasi bo‘lmaydi va u organizmni rivojlantirish o‘rniga, uni toliqtirishga xizmat qiladi.»

Slayd 11

Jismoniy mashqlar – asosiy pedagogik vosita sifatida
Jismoniy mashqlar. Hammamiz yuramiz, o‘tiramiz, ishlaymiz. Xo‘sh, oddiy mehnat harakati bilan jismoniy mashqning farqi nimada? Farqi shundaki: Jismoniy mashq – bu pedagogik qonuniyatlarga bo‘ysundirilgan, aniq maqsadga yo‘naltirilgan va eng muhimi – Me’yorlangan ongli harakat yig‘indisidir. Jismoniy mashqni chuqur tushunish uchun uning Strukturasini (Tuzilishini) tahlil qilishimiz shart. Har qanday mashq ikki tomondan iborat: Mazmun va shakl.

Slayd 12

Mashqning mazmuni:
Fiziologik jarayonlar: Masalan, yugurish paytida yurak urishining tezlashishi, qon tomirlarining kengayishi, o‘pka ventilyatsiyasining ortishi.
Bioenergetik jarayonlar:
Bu juda muhim. Mashq bajarayotganda energiya qayerdan olinyapti?
Psixologik jarayonlar: Iroda kuchi, diqqatni jamlash, qo‘rquvni yengish.

Bu biz ko‘z bilan ko‘ra olmaydigan, lekin organizm ichida sodir bo‘ladigan jarayonlardir. Ular 4 xil bo‘ladi:

Slayd 13

Anaerob (kislorodsiz) – bu energiya hosil bo‘lish jarayoni kislorodsiz sharoitda sodir bo‘ladi. U asosan qisqa vaqt davom etadigan, lekin juda kuchli jismoniy mashqlarda ishlaydi. Masalan, og‘ir shtanga ko‘tarish, tez sprint yugurish yoki sakrashlarda organizm energiyani kreatin-fosfat va glikogen parchalanishi hisobiga oladi. Bu jarayon tez energiya beradi, lekin uzoq davom etmaydi va tez charchashga olib keladi.
Aerob (kislorodli) – bu energiya hosil bo‘lish jarayoni kislorod ishtirokida amalga oshadi. U uzoq davom etadigan jismoniy faoliyatda, masalan uzoq masofaga yugurish, velosiped haydash yoki suzishda muhim rol o‘ynaydi. Bu jarayonda organizm asosan yog‘lar va uglevodlarni parchalaydi. Aerob tizim energiyani sekinroq beradi, lekin uzoq vaqt davomida ishlash imkonini yaratadi.

Anaerob va aerob energiya ta’minoti

Slayd 14

Mashqning shakli (Tashqi tomoni): Bu harakatning biz ko‘rib turgan tashqi ko‘rinishi. Fazoviy xususiyat: Gavda holati (start holati), harakat holati(to‘g‘ri, egri).Vaqt xususiyati: Harakatning sur’ati (tempi) va ritmi. Dinamik xususiyat: Kuchlanish darajasi.(Misol keltiring):Tasavvur qiling, talaba “turnikda tortilyapti”.Tashqi shakli: Gavda yuqoriga va pastga harakatlanyapti.Ichki mazmuni: Muskullar qisqaryapti, qon bosimi oshyapti, iroda kuchi ishlayapti.Pedagog sifatida siz mashqning shaklini shunday tanlashingiz kerakki, u mashqning mazmuniga mos tushsin.

Slayd 15

Jismoniy tarbiya nazariyasida mashqlar tarixiy shakllangan
4 ta tizimga bo‘linadi.
Gimnastika: Bu eng analitik tizim. Uning o‘ziga xosligi shundaki, u harakatni mayda bo‘laklarga bo‘lib o‘rgatish imkonini beradi. Gimnastika orqali biz gavda qomatini to‘g‘rilashimiz, kuch va egiluvchanlikni aniq rivojlantirishimiz mumkin. (Saf mashqlari, umum rivojlantiruvchi mashqlar). O‘yinlar harakatli va sport o’yinlari: Bu tizim kompleks xarakterga ega. O‘yin davomida vaziyat har soniyada o‘zgaradi. Bu nima beradi? Bu talabada tezkorlik, chaqqonlik va eng muhimi – vaziyatli fikrlashni (taktikani) rivojlantiradi.
Jismoniy mashqlarning klassifikatsiyasi

Slayd 16

Sport mashqlari: Bu inson imkoniyatlarining cho‘qqisidir. Ular standartlashtirilgan maksimal natijaga qaratilgan bo‘ladi.Sport mashqlari — insonning jismoniy imkoniyatlarini maksimal darajada rivojlantirishga qaratilgan, ilmiy asoslangan va qoidalarga bo‘ysundirilgan faoliyatdir. Ular aniq me’yorlar asosida bajarilib, kuch, tezlik va chidamlilikni oshirish hamda yuqori natijaga erishishni maqsad qiladi. Sport mashqlari organizmning yurak-qon tomir, nafas olish va mushak tizimlarini rivojlantiradi.Turizm — tabiiy muhit sharoitida harakat qilish va turli tabiiy to‘siqlarni yengish orqali jismoniy hamda ruhiy sifatlarni rivojlantiruvchi faoliyatdir. U amaliy ko‘nikmalarni shakllantirib, chidamlilik, moslashuvchanlik va tabiatga moslashish qobiliyatini kuchaytiradi.

Slayd 17

Tabiatning sog‘lomlashtiruvchi kuchlari:
Quyosh nuri U nafaqat yorug‘lik manbai, balki kuchli biologik stimulyatordir. Quyosh nurlari terida D vitamini sintezini ta’minlaydi. D vitamini bo‘lmasa, kalsiy suyakka so‘rilmaydi. Toza havo – bu kislorod demakdir. Kislorod – bu energiya. Bundan tashqari, havo harorati (issiq yoki sovuq) orqali biz organizmni chiniqtiramiz. Suv – eng kuchli chiniqtiruvchi vosita.
Fakt: Suvning issiqlik o‘tkazuvchanligi havodan 28 barobar yuqori. Tushuntirish: Siz 20 darajali xonada bemalol o‘tiribsiz. Lekin 20 darajali suvga tushsangiz, darrov sovuq qotasiz. Chunki suv tanadagi issiqlikni tez olib ketadi. Bu esa organizmni “uyg‘onishga” va issiqlik ishlab chiqarishga majbur qiladi. Bu – chiniqishning asosi.

Slayd 18

Mashg‘ulot sharoiti sifatida: Zal o‘rniga ochiq havoda, o‘rmonda yoki dengiz bo‘yida yugurish. Bu mashq samaradorligini 15-20% ga oshiradi.
Maxsus muolaja sifatida: Quyosh vannalari qabul qilish yoki ertalab sovuq suvda artinish.
Tabiatning sog‘lomlashtiruvchi kuchlarning qo’llanilishi tabiat kuchlaridan ikki xil usulda foydalanamiz:

Slayd 19

Oltin qoidani yozib oling: “Sport natijasi mashq paytida emas, balki mashqdan keyingi tiklanish paytida o‘sadi”.
Gigiyenik omillar aynan shu tiklanish (Reabilitatsiya) jarayonini ta’minlaydi.
Ovqatlanish (Nutritsiologiya): Sportchi uchun ovqat – bu “qurilish materiali” (oqsil) va “yoqilg‘I” (uglevod). Mashg‘ulotdan keyingi 2 soat ichida yo‘qotilgan energiyani qoplash juda muhim.
Gigiyenik omillar:

Slayd 20

Sport mashg‘ulotlari vaqtida kiyim va anjomlarning gigiyenik talablarga mos bo‘lishi inson salomatligini saqlashda muhim ahamiyatga ega. Sport kiyimlari tananing erkin harakatlanishini ta’minlashi, terini himoya qilishi va organizmning tabiiy fiziologik jarayonlariga xalaqit bermasligi kerak. Ayniqsa, mashg‘ulot vaqtida organizmda issiqlik ajralishi va terlash jarayoni kuchayadi.
Sport kiyimi va anjomlari gigiyenasi

Slayd 21

Shu sababli kiyim tanlashda uning matosi, havo o‘tkazuvchanligi va gigiyenik xususiyatlariga alohida e’tibor berish zarur.
Sintetik va havo o‘tkazmaydigan kiyimlarda mashq qilish organizm uchun noqulay hisoblanadi. Bunday kiyimlar tanadan ajralayotgan issiqlik va namlikni tashqariga chiqarmaydi. Natijada terlash jarayoni buziladi, tana harorati ortib ketadi va organizm tez charchaydi. Bundan tashqari, terining nam bo‘lib qolishi mikroorganizmlar rivojlanishi uchun qulay muhit yaratadi. Bu esa teri kasalliklari, allergik reaksiyalar va turli yallig‘lanishlarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Slayd 22

Havo o‘tkazmaydigan kiyimlar yurak-qon tomir tizimiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Mashq paytida tana haroratining ortishi yurak faoliyatining tezlashishiga olib keladi. Agar kiyim issiqlik almashinuvini qiyinlashtirsa, yurakka qo‘shimcha yuk tushadi. Bu holat ayniqsa uzoq davom etadigan yoki yuqori intensivlikdagi mashg‘ulotlarda sezilarli bo‘ladi. Natijada sportchi tez charchaydi, nafas olish qiyinlashadi va umumiy jismoniy ish qobiliyati pasayadi.

Slayd 23

Sport mashg‘ulotlari uchun tabiiy matolardan tayyorlangan kiyimlar eng maqbul hisoblanadi. Paxta, zig‘ir yoki maxsus sport matolari havo o‘tkazuvchanligi yaxshi bo‘lgani sababli terlash jarayonini me’yorida saqlaydi. Bunday kiyimlar tanani quruq saqlashga yordam beradi, issiqlik almashinuvini tartibga soladi va mashg‘ulot davomida qulaylik yaratadi. Bundan tashqari, sport kiyimlari juda tor yoki juda keng bo‘lmasligi, harakatni cheklamasligi lozim.

Slayd 24

Inson organizmi ma’lum biologik ritmlar – bioritmlar asosida faoliyat yuritadi. Bu ritmlar organizmning kun davomida ishlashi, dam olishi, gormonal faoliyati va moddalar almashinuvi jarayonlarini tartibga soladi. Ayniqsa, uyqu inson salomatligi, jismoniy rivojlanishi va ish qobiliyatini saqlashda muhim omil hisoblanadi. To‘g‘ri tashkil etilgan kun tartibi organizmning normal faoliyat yuritishiga, charchoqning kamayishiga hamda jismoniy va aqliy faoliyat samaradorligining oshishiga yordam beradi.

Slayd 25

Tunda, taxminan soat 23:00 dan 02:00 gacha bo‘lgan vaqt oralig‘ida organizmda somatotrop gormoni (o‘sish gormoni) eng faol tarzda ajraladi. Bu gormon inson organizmida mushaklarning o‘sishi, to‘qimalarning tiklanishi va hujayralarning yangilanish jarayonlarida muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, sport bilan shug‘ullanuvchi yoshlar va talabalar uchun bu jarayon juda muhim hisoblanadi. Chunki jismoniy mashqlar vaqtida mushak tolalari ma’lum darajada charchaydi va mayda jarohatlanishlar yuz beradi. Ularning tiklanishi esa asosan uyqu vaqtida sodir bo‘ladi.

Slayd 26

Agar talaba yoki sport bilan shug‘ullanuvchi shaxs kechasi ushbu muhim vaqt oralig‘ida uxlamasa, organizmda tiklanish jarayoni to‘liq amalga oshmaydi. Natijada mushaklarning rivojlanishi sekinlashadi, jismoniy kuch va chidamlilik pasayadi. Bundan tashqari, uyqu yetishmasligi asab tizimining charchashiga, diqqatning pasayishiga, o‘qish va mashg‘ulot samaradorligining kamayishiga olib keladi. Uzoq vaqt davomida uyqu rejimining buzilishi esa turli sog‘liq muammolarini keltirib chiqarishi mumkin.

Slayd 27

Shu sababli talabalar va sport bilan shug‘ullanuvchi yoshlar uchun kun tartibini to‘g‘ri tashkil etish juda muhimdir. Mutaxassislar kuniga kamida 7–8 soat sifatli uyqu olishni tavsiya etadilar. Kechqurun imkon qadar 22:00–23:00 oralig‘ida uxlashga yotish organizmning biologik ritmlariga mos keladi. Bundan tashqari, uxlashdan oldin telefon yoki kompyuterdan kamroq foydalanish, og‘ir ovqat iste’mol qilmaslik va xonani shamollatish ham sifatli uyquni ta’minlashga yordam beradi.

Slayd 28

E’tiboringiz uchun rahmat

Bizni ijtimoiy tarmoqlarda kuzatib boring!

Slayd 29

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda