Harakat faoliyatining shakllari va turlari

Slayd 1

Harakat faoliyatining shakllari va turlari

Slayd 2

Reja:
Harakatlarga o‘rgatish jarayonining tuzilishi
Harakatlarga o‘rgatish bosqichlari
Harakatlarga o‘rgatishning o‘ziga xos xususiyatlar
Harakat ko‘nikma va malakalarini shakillantirish

Slayd 3

Harakat faoliyatini o‘qitishda faqat bilim berish va tarbiyalash emas, balki jismoniy tarbiyaning sog‘lomlashtirish vazifalari ham birgalikda amalga oshiriladi. Harakatlarni o‘rganish va o‘zlashtirish jarayonida bilim berish o‘ziga xos xususiyatlarga ega.
Shu sababli o‘quv materiallarini o‘zlashtirish, mustahkamlash va takomillashtirish o‘quvchilarning faol harakatlari orqali tashkil etiladi. Bu jismoniy madaniyat ta’limining muhim xususiyatlaridan biridir. O‘quvchilarning faoliyati aqliy yoki jismoniy bo‘lishidan qat’i nazar, har doim jismoniy kuch sarflashni talab qiladi. Bu esa jismoniy tarbiya jarayonining asosiy qonuniyatlaridan hisoblanadi.

Slayd 4

Harakat faoliyatini o‘qitishning yana bir muhim xususiyati — harakat ijrosining mukammalligiga erishishdir. Harakatning mukammalligi deganda, uni to‘g‘ri, aniq, samarali va maqsadga muvofiq bajarish tushuniladi. Inson harakatlarining mukammalligi tushunchasi juda keng va ko‘p qirrali hisoblanadi. Chunki har bir harakat ma’lum bir ehtiyojni qondirishga xizmat qiladi. Nafaqat insonda, balki barcha tirik jonzotlarda ham harakatlar yashash uchun zarur vosita hisoblanadi. Ular o‘z hayotiy ehtiyojlarini qondirish, yashab qolish va moslashish uchun harakat qiladi. Shuning uchun harakatlar imkon qadar mukammal, aniq va samarali bo‘lishi zarur. Demak, harakat faoliyatini o‘qitishda asosiy vazifalardan biri — o‘quvchini harakatni to‘g‘ri va mukammal bajarishga o‘rgatishdir.

Slayd 5

Aslida, jismoniy rivojlanish va harakat malakalari – bu ta’lim va tarbiya jarayonining majmuaviy mahsulidir.
Individning ta’lim va tarbiya jarayonidagi eng zarur jihatlardan biri – bu mashqni, ya’ni ixtiyoriy harakatni bajara olish qobiliyatidir.
Insonning harakatni bajara olish qobiliyati bir nechta omillarga bog‘liq bo‘ladi.
Birinchidan, bu – ota-onadan o‘tadigan genetik harakat dasturi.
Ikkinchidan, bu – meros bo‘lib o‘tadigan turmush tarzi va harakatga bo‘lgan moyillik.
Uchinchidan, bu – insonning hayot davomida to‘plagan harakat tajribasi.
To‘rtinchidan, bu – ma’lum bir sharoitda bajarilishi kerak bo‘lgan harakatlarni bajara olish qobiliyatidir.
Demak, harakatni bajara olish qobiliyati insonning harakat ko‘nikmalari va malakalarining shakllanishiga bevosita ta’sir qiladi.

Slayd 6

Ta’lim jarayonida individning harakat zaxirasini hisobga olish xususiyati
Kunlik odatiy sharoitda inson o‘zining ish qobiliyati, uning zaxiralarining faqat bir qismidangina foydalanadi xolos. Individning harakat zaxirasi deb hisoblangan boshqa qismi organizmga faqat kuchli zo‘riqishda, energiya sarflashda maksimal talablar qo‘yilgandagina namoyon bo‘ladi.

Slayd 7

Organizmning funksional zaxiralari deganda, organ va tizimlar faoliyatining oddiy holatdagiga nisbatan yashirin, faqat o‘ta zarur paytda namoyon bo‘ladigan imkoniyatlari tushuniladi.
Bu zaxiralar ayrim hollarda individning o‘zi uchun ham hali to‘liq ma’lum bo‘lmagan yashirin imkoniyatlar hisoblanadi.
Odatda organizmning bunday xizmat zaxiralari yuqori darajadagi zo‘r berish bilan bajariladigan faoliyatlarda yoki ekstremal holatlarda namoyon bo‘ladi.
Masalan, ular musobaqalarda, sport mashqlari va mashg‘ulotlar jarayonida, gipoksiya ta’sirida, tabiiy ofat sharoitida va boshqa shunga o‘xshash vaziyatlarda yuzaga chiqishi mumkin.

Slayd 8

Harakatlarga o‘rgatish bosqichlari
Dastlabki o‘rganish. Bu o‘rganish jarayonida harakatni uning asosiy variantida umumiy tarzda bajarish malakasi tarkib topadi.
Chuqurroq o‘rganish. Bunda harakatni zarur darajada aniq bajarish malakasi hosil bo‘ladi.
Harakatlarni bajarish malakasini mustahkamlash va yanada takomillashtirish. Bu harakat ko‘nikmasining paydo bo‘lishi, shuningdеk, undan har xil sharoitlarda foydalana olish bilan bog‘liqdir.
Harakat faoliyatiga o‘rgatish jarayoni quyidagi bosqichlardan iborat:

Slayd 9

Dastlabki o‘rganish
O‘rgatishning bu bosqichidagi asosiy maqsad — harakat faoliyatini uning asosiy ko‘rinishida umumiy tarzda bajarish malakasini shakllantirishdir.
Dastlabki malakani tarkib toptirish bosqichi fiziologik mexanizm jihatidan o‘ziga xos xususiyatga ega.
Ya’ni bu bosqichda miya po‘stlog‘ida dinamik stereotipning asosi yaratiladi.
Shu jarayonda yaroqli tug‘ma va orttirilgan reflekslar tanlab olinadi.
Shuningdek, o‘rganuvchilarning oldingi harakat tajribasida mavjud bo‘lmagan yangi reflekslar ham shakllanib, asta-sekin barqarorlashadi.

Slayd 10

Dastlabki bosqichning o‘ziga xos xususiyatlari:
Bu bosqichda harakatlar fazo va vaqt jihatidan hali yetarli darajada aniq bo‘lmaydi.
Muskul harakatlarida ham aniqlik yetishmaydi.
Harakat aktining ritmi barqaror bo‘lmaydi.
Shuningdek, keraksiz qo‘shimcha harakatlar ham kuzatiladi.
Bundan tashqari, murakkab harakat fazalari o‘rtasida o‘zaro uyg‘unlik va bog‘liqlik hali to‘liq shakllanmagan bo‘ladi.

Slayd 11

Harakatlarning fazo va vaqt jihatidan aniq bo‘lmasligi, shuningdek, muskullarni ortiqcha zo‘riqtirib harakat qildirish bilan bog‘liq nomuvofiqliklar kuzatiladi.
Buning birinchi sababi — nerv jarayonlarining bosh miya po‘stlog‘ida keng tarqalishi, ya’ni irradiatsiya holatidir.
Ikkinchi sababi esa — ichki tormozlanish jarayonining hali yetarli darajada shakllanmaganligidir.

Slayd 12

Masalan, gimnastika bilan shug‘ullanuvchilarda ayrim malakalarni shakllantirish jarayonida harakatning ba’zi fazalari orasida zarur pauzalarni hosil qilish uchun uzoq vaqt mashq qilish talab etiladi.
Bunday tormozlanish reflekslarini nerv faoliyati qo‘zg‘aluvchan tipda bo‘lgan kishilarda shakllantirish ancha qiyin kechadi.
Shuning uchun murakkab harakatlar bu bosqichda faqat har bir fazaga alohida e’tibor qaratilgandagina to‘g‘ri bajarilishi mumkin.

Slayd 13

Dastlabki harakat malakalarini tarkib toptirishning ko‘rsatilgan xususiyatlarini hisobga olib, o‘rgatishning birinchi bosqichida quyidagi vazifalar qo‘yiladi:

Bu bosqichda, avvalo, harakat akti haqida uning maqsadini tushunishga asoslangan yaxlit tasavvur hosil qilinadi.
Keyingi vazifa — shug‘ullanuvchilarning avvalgi harakat tajribalarini yangi harakatlarni o‘zlashtirish uchun zarur bo‘lgan elementlar bilan boyitishdir.
Shundan so‘ng, harakatlarni to‘liq va to‘g‘ri bajarishga erishish maqsad qilinadi.
Shu bilan birga, keraksiz harakatlar hamda muskullarning ortiqcha kuchlanishini bartaraf etish zarur bo‘ladi.

Slayd 14

Mazkur bosqichda o‘rgatish metodikasi didaktik prinsiplarni qo‘llashda hamda shu bosqichga xos metod va usullardan foydalanishda o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘ladi.
Tajriba va taqqoslash asosida bo‘lajak harakat haqida tasavvur, tushuncha va mulohaza shakllanadi.
Natijada o‘quvchida harakatni oldindan tasavvur qilish imkoniyati paydo bo‘ladi.
Shu asosda N.A. Bernshteyn ta’kidlaganidek, “kelajak ehtiyoji modeli” sifatida harakat vazifalari yuzaga keladi.

Slayd 15

Birinchidan, o‘rganuvchilar oldiga harakat vazifalari aniq va asosli ravishda qo‘yilishi kerak. Ular bajarilishi lozim bo‘lgan vazifani to‘liq tushunib olishlari zarur.
Ikkinchidan, o‘quvchida berilgan harakatni qanday bajarish kerakligi haqida aniq tasavvur hosil qilinishi kerak.
Shu yo‘l bilan o‘qituvchining harakat dasturi va topshiriqni bajarishga psixologik tayyorgarligi ta’minlanadi.
O‘qituvchi onglilik va faollik tamoyiliga amal qilib:

Slayd 16

Uchinchidan, o‘rgatish jarayoni shunday tashkil etilishi kerakki, o‘quvchilarga imkon qadar ko‘proq ma’lumot berilsin.
Berilgan axborotlar o‘quvchilarning imkoniyatiga mos ravishda qayta ishlanishi zarur.
Shuningdek, harakat jarayonida yuzaga keladigan his-tuyg‘ularni anglash va baholashga ham erishish lozim.
Bu esa o‘sha his-tuyg‘ularni ongli ravishda boshqarish imkonini beradi.
Topshiriq bajarilgandan so‘ng, uni takrorlashdan oldin o‘quvchi nimalarni bilib olganini va keyin yana nimani o‘rganishi kerakligini fikran solishtirib ko‘rishi zarur.

Slayd 17

Dastlabki o‘rganish bosqichida topshiriqning bajarilishi yoki bajarilmasligi muhim ahamiyatga ega
O‘quvchilarda harakat tajribasining qanchalik ko‘pligi muhim ahamiyatga ega.
Shuningdek, o‘rganiladigan harakat strukturasining qanchalik murakkabligi ham hisobga olinadi.
Bundan tashqari, bu strukturaning o‘rganuvchilarning jismoniy imkoniyatlariga qanchalik mos kelishi ham muhimdir.
Dastlabki malakaning tеz hosil bo‘lishi va sifati o‘rganuvchining harakat tajribasining qanchalik boyligiga ko‘p jihatdan bog‘liqdir.

Slayd 18

Harakatlarga o‘rgatishning o‘ziga xos xususiyatlari
Jismoniy madaniyat ta’limi va tarbiyasi jarayonida bir qator muhim atamalardan foydalaniladi.
Jumladan, “harakat faoliyati”, “harakatga o‘rgatish”, “harakat malakasini shakllantirish”, “harakat ko‘nikmasi”, “oliy tartibdagi harakat malakasi” va “qila olish” kabi tushunchalar shular jumlasidandir.
Shuningdek, “tarbiyalash” va “rivojlantirish”ga oid nazariy bilimlar ham keng qo‘llaniladi.
Bunday atamalar ushbu sohada, shuningdek, umuman o‘qitish haqidagi fanlarda ko‘p uchraydi.

Slayd 19

Demak, jamiyat a’zolari egallashi zarur bo‘lgan bilimlar tizimida jismoniy madaniyat ta’limi va tarbiyasiga oid bilimlar ham muhim o‘rin tutadi.
Shu sababli, umumiy o‘rta ta’lim va oliy ta’limning nazariy hamda amaliy bilimlar zaxirasida bu yo‘nalishdagi bilimlarga ham alohida o‘rin ajratish zarur.
Bunday bilimlar hayotiy zarur harakat faoliyatlarini yoki uning ayrim qismlarini maqsadga muvofiq bajarishga o‘rgatish orqali shakllantiriladi.
Bu jarayon esa o‘qitish, mashq qilish va takrorlash asosida amalga oshiriladi.

Slayd 20

Kunlik odatiy sharoitda inson o‘z ish qobiliyati va harakat imkoniyatlarining faqat bir qismidan foydalanadi.
Organizmning qolgan zaxira imkoniyatlari esa faqat kuchli zo‘riqish, katta energiya sarfi va maksimal talablar yuzaga kelganda namoyon bo‘ladi.
Odatda bunday zaxiralar musobaqalarda, sport mashqlari va mashg‘ulotlar jarayonida, gipoksiya ta’sirida, tabiiy ofat sharoitida hamda boshqa ekstremal vaziyatlarda yuzaga chiqadi.
Demak, har bir organizmda hayotiy faoliyat davomida ishga solinishi mumkin bo‘lgan harakat sifatlari zaxirasi mavjud.
Lekin inson kundalik hayotda bu imkoniyatlarning juda oz qismidangina foydalanadi.
Hozirgi kunda organizmning funksional, ya’ni biologik zaxiralari hujayra, to‘qima, organ, turli tuzilmalar va yaxlit organizm darajasida tasniflanadi.
Ta’lim jarayonida individning harakat zaxirasini hisobga olish xususiyati

Slayd 21

Hujayra zaxiralari
Funksional zaxiralar ish bajaradigan strukturalar soni bilan bog‘liq bo‘ladi.
Organizm zo‘riqqan paytda bu strukturalar soni talab darajasiga qarab ortadi.
Murakkab tuzilgan organizmlarda turli organ va sistemalarning funksional zaxiralari ish birligi uchun sarflanadigan quvvatning kamayishi, ish shiddati va samaradorligining ortishida namoyon bo‘ladi.
Yaxlit organizm zaxiralari esa turli murakkablikdagi harakat vazifalarini bajarishni ta’minlaydigan reaksiyalarning kuchayishi va organizmning ekstremal sharoitlarga tez moslashuvida ko‘rinadi.
Qisqacha aytganda, organizmning funksional zaxiralari — organ yoki funksional sistemalar ishining tinch holatdagiga nisbatan ortish darajasidir.

Slayd 22

Funksional zaxiralar
Sportchining funksional zaxiralariga bioximik, fiziologik, texnik va ruhiy zaxiralar kiradi. Ular orasida eng muhim o‘rinni fiziologik zaxiralar egallaydi.
Chunki fiziologik tizimlar faoliyati rivojlanganda, boshqa zaxiralar ham ular bilan birga rivojlanadi. Shu sababli fiziologik zaxiralar sportchining umumiy funksional imkoniyatlarini belgilovchi asosiy omil hisoblanadi.

Slayd 23

Fiziologik zaxiralar quyidagilarga bo‘linadi:
Jismoniy sifatlarni, ya’ni kuch, chidamlilik, chaqqonlik, tezkorlik va egiluvchanlikni rivojlantirishda ham funksional zaxiralar muhim o‘rin tutadi.
Shuningdek, turli quvvatdagi — maksimal, submaksimal, katta va o‘rtacha — ishlarni bajarishda ham organizmning zaxira imkoniyatlari ishga tushadi.
Bundan tashqari, mushaklar va organizm tizimlarining ishga ketma-ket jalb qilinishi bilan bog‘liq funksional zaxiralar ham mavjud.

Slayd 24

Organizmning funksional zaxiralari uch guruhga bo‘linadi.
Birinchisi — kundalik hayotiy faoliyatda ishga tushadigan zaxiralar.
Ikkinchisi — mashq qilish va musobaqalar jarayonida ishga tushadigan zaxiralar.
Uchinchisi — organizmning yashash uchun kurashi, ya’ni ekstremal sharoitlarda ishga tushadigan zaxiralardir.

Slayd 25

Funksional zaxiralarning safarbar etilishi bu jarayonni boshqarishni takomillashtirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, u organizmning zararli omillarga qarshi turishi va yangi hayotiy sharoitlarga moslashishi uchun fiziologik asos bo‘ladi.
Shu bilan birga, organizm funksional zaxiralarining irsiyatga ham bog‘liq ekanini unutmaslik kerak.

Slayd 26

Jismoniy tarbiya jarayonida o‘rgatishning asosiy xususiyati — harakat malakalari va maxsus bilimlarni egallashga qaratilganligidir.
Shuningdek, bu jarayon shug‘ullanuvchilarning jismoniy rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liq bo‘ladi.
Ta’lim-tarbiya amaliyotining boshqa sohalarida bo‘lgani kabi, jismoniy tarbiya jarayonida ham o‘qitish muallim va talabalarning birgalikdagi ijodiy faoliyatidan tashkil topadi. Bu jarayonda o‘qituvchi yetakchi rolni bajaradi.
Harakat ko‘nikma va malakalarining shakllanishi

Slayd 27

Harakatli mashqlarni faqat harakat malakasi va harakat ko‘nikmalari shakllangan taqdirdagina bajarish mumkin.
Chunki malaka va ko‘nikmalar harakatlarni boshqarishning muayyan usullarini ifoda etadi.
Harakat malakalari va ko‘nikmalari

Slayd 28

Harakat malakalari
Kishida harakat tajribasi va bilimlar to‘planib, jismoniy rivojlanish yetarli darajaga yetgach, unda harakat vazifalarini bajarish imkoniyati paydo bo‘ladi.
Turli faoliyatlarda kishi avval egallagan malaka, ko‘nikma hamda jismoniy va iroda sifatlaridan foydalana oladi.
Shu asosda u yangi harakatlarni bajarishga ham intiladi.
Bu jarayonda aqliy faollik ham muhim o‘rin tutadi.
Demak, harakat malakasi — harakatlarni avtomatlashmagan holda boshqarish qobiliyatidir.

Slayd 29

Harakat ko‘nikmalari
Harakatli mashqlarni ko‘p marotaba bir xil tarzda takrorlash harakat ko‘nikmasini hosil qiladi. Bunga harakat tuzilishi o‘zgarmagan va mashq bir xil sharoitda bajarilgan taqdirdagina erishiladi. Harakat ko‘nikmasi – bu bir butun harakat aktini boshqarishning avtomatlashgan usulidir. I.M. Sechenov barcha xulq-atvor harakatlarining reflektor tabiatga ega ekanini ta’kidlagan.
Keyinchalik I.P. Pavlov bu fikrni tajribalar asosida tasdiqlab, rivojlantirdi.
Uning oliy nerv faoliyati haqidagi ta’limoti harakat ko‘nikmasining fiziologik nazariyasiga asos bo‘ldi.

Slayd 30

Mukammal o‘rganish
Bu bosqichning asosiy maqsadi — ilgari hosil qilingan qo‘pol malakani aniq va mukammal malaka darajasiga yetkazishdir.
Mukammal o‘rganish jarayonida harakatlar shu darajada aniqlashtiriladiki, natijada malaka asta-sekin mukammal harakat ko‘nikmasiga aylanadi.
Agar dastlabki bosqichda asosan harakat texnikasining asoslari o‘rganilgan bo‘lsa, bu bosqichda harakat texnikasi mukammal o‘rganiladi va uning barcha detallariga aniqlik kiritiladi

Slayd 31

O‘rganilayotgan harakatlarning qonuniyatlarini yanada chuqurroq tushunish muhimdir.
Shuningdek, o‘rganilayotgan harakat texnikasining qismlarini bilish va ularni aniq ajrata olishga erishish zarur.
Bundan tashqari, harakat amallarini to‘liq, aniq, erkin va uzluksiz bajarishga erishish kerak.
O‘rgatishning ikkinchi bosqichida didaktik vazifalar:

Slayd 32

Harakatli mashq texnikasini mustahkamlash bilan birga, uning qismlarini yanada aniq bajarishga o‘rgatish zarur.
Shuningdek, harakat texnikasining individual xususiyatlarini kerakli darajada takomillashtirishga erishish lozim.
O‘zlashtirilgan harakatni turli tashqi sharoitlarda va boshqa harakatlar bilan uyg‘un holda maqsadga muvofiq qo‘llash ham muhimdir.
Bundan tashqari, harakatli mashqlarni yuqori darajada jismoniy kuch sarflagan holda ham mukammal bajarishga erishish kerak.
Mazkur bosqichda o‘rgatish metodikasi ana shu vazifalar va sharoitlarga mos ravishda tashkil etiladi.
O‘rgatishning bu bosqichidagi xususiy topshiriqlar:

Slayd 33

Malaka ko‘nikmaga aylangach, ayrim harakatlarga diqqatni sun’iy qaratish avtomatlashuvga yordam bermaydi, aksincha, xalaqit berishi mumkin.
Avtomatizmni saqlashda ortiqcha diqqat zarur emas, ammo uni tuzatishda diqqatni jamlash muhimdir.
Diqqatning ortiqcha jamlanishi harakat ritmi va uyg‘unligini buzishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, harakatni ongli tushunish mukammal malaka va ko‘nikmalarni shakllantirishning asosiy omilidir.
Shu bilan, bugungi mavzu yuzasidan sizlarga yetkazmoqchi bo‘lgan asosiy fikrlarimiz shulardan iborat.
Shu o‘rinda video darsimiz sizlar uchun kerakli vaziyatlarda foydali xizmat qiladi, degan umiddamiz. E’tiboringiz uchun rahmat.

Slayd 34

Bizni ijtimoiy tarmoqlarda kuzatib boring!
E’TIBORINGIZ UCHUN RAHMAT!

Slayd 35

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda