3-4 sinflar uchun fe’l mavzusida metodik tavsiyalar

Slayd 1

Ot,sifat so‘z turkumlarini o‘rganish darslari yuzasidan 3-4- sinflar uchun metodik tavsiyalar ishlab chiqish

Slayd 2

Harakat va harakat bilan bog‘liq holatni bildirib, nima qilmoq?, nima bo‘lmoq? So‘roqlarini oluvchi so‘z turkumi fe’l deyiladi.
Masalan: yugurmoq, sakramoq, suyunmoq, uxlamoq, qurimoq, ko’paymoq, tinchimoq va boshqalar.

Slayd 3

Fe’l quyidagi grammatik ko‘rsatkichlarga ega:
Ma’no turlari bilan ifodalanadi
Zamon kategoriyasi mavjud
Nisbat va mayl kategoriyasini ko‘rsatadi

Slayd 4

Bo’lishli va bo’lishsiz shakllarga ega
O’timli va o’timsiz bo’ladi
To’liqsiz fe’l shakllari ham mavjud

Slayd 5

Vazifa shakllariga ega
Yasaladi
Yetakchi va ko’makchi shakllarida bo’ladi
Sintaktik vazifa bajaradi
Mustaqil so’z turkumlarining eng asosiysi

Slayd 6

Fe’llarning ma’no turlari
Fe’l dastlab ikkiga bo’linadi: harakat fe’llari va holat fe’llari.
Shaxs, jonivor, narsa va boshqa tushunchalarning harakati asosida yuzaga kelgan fe’llar harakat fe’llari deyiladi: kuldi, tishladi, ushladi, salomlashdi.
Narsaning bir holatdan ikkinchi holatga o’tishidan yoki insonning his-tuyg’ulari asosida yuzaga kelgan fe’llar holat fe’llari deyiladi.

Slayd 7

Fe’lning ma’no turlarining guruhlari
Yumush fe’llari
pishirdi
supurdi

Yurish fe’llari
ketdi
keldi

Ko’rish fe’llari
qaradi
boqdi

Slayd 8

Jismoniy harakat fe’llari
Qisdi
burdi

Tabiiy holat fe’llari
isitmaladi
uxladi

Tafakkur fe’llari
O’yladi
Fahmladi

Slayd 9

Sezgi fe’llari
His qildi
tuydi

Eshitish fe’llari
tingladi
qoldi

Nutqiy fe’llar
gapirdi
So’zladi

Slayd 10

Fe’llarda zamon ko’rsatkichi
Harakat va holatning bajarilish payti fe’l zamonlari deyiladi
O’tgan zamon
Hozirgi zamon
Kelasi zamon

Slayd 11

Fe’l zamonlari hozirgi zamonga nisbatan ya’ni nutq so’zlanib turgan paytga nisbatan olinadi. Demak nutq so’zlanib turgan paytda bajarilgan harakat-holat hozirgi zamon;
Nutq so’zlanib turgan paytdan oldin bajarilgan harakat holat o’tgan zamon;
Nutq so’zlanib turgan paytdan keyin bajariladigan harakat-holat kelasi zamon deyiladi.

Slayd 12

O’tgan zamon fe’llarini o’z ichida quyidagi ma’no guruhlarini hosil qiladi:
Uzoq o’tgan zamon: harakat va holatni ancha ilgari bajarilganligini bildiradi, – gan(edi) qo’shimchasi orqali hosil qilinadi;
Yaqin o’tgan zamon harakat-holatni yaqinda bajarilganligini va so’zlovchining o’zi ko’rib guvoh bo’lganligini bildiradi;
O’tgan zamon maqsad fe’LI: o’z oldiga maqsad qilib qo’yilgan, lekin bajarilmay qolgan harakat-holatni bildiradi, -moqchi qo’shimchasi orqali yasaladi.
O’tgan zamon hikoya fe’LI: harakat –holatni birodan eshitib bilganini yoki oldindan kutilganligini bildiradi, -(i)bdi orqali yuzaga keladi.

Slayd 13

Hozirgi zamon quyidagi qo’shimchalar orqali hosil qilinadi:
-Yap(ti): Men mavzuni tushunyapman
-moqda: Yurtimizda bahor hukm surmoqda
-(a)yotir: Alpomish kelayotir
Bu qo’shimchalardan -yap uslubiy betaraf bo’lib, qolganlari asosan badiiy nutqda ishlatiladi

Slayd 14

Kelasi zamon quyidagi qo’shimchalar orqali hosil qilinadi:
-A…. Boraman
-y…. O’qiyman
Badiiy nutqdagi -ajak, -gusi, -g’usi qo’shimchalari ham kelasi zamon ma’nosini ifodalab keladi. Hali baxtli, farovon kunlar kelajak.

Slayd 15

Fe’llarning tuslanishi
Fe’llarning shaxs-son qo’shimchalarini olishi tuslanish deyiladi.
Demak, shaxs-son qo’shimchalari tuslovchi qo’shimchalar deyiladi. Shaxs-son qo’shimchalari harakat-holat bajaruvchisini shaxsini va sonini ko’rsatuvchi qo’shimchalardir.

Slayd 16

Shaxs – son qo’shimchalari 3 xil shaklga ega:
Shaxs-son qoshimchalari 3 xil shaklga ega. 1-Shakl Bu shakl felning shart mayli qoshimchasi –sa va yaqin otgan zamon qo’shimchasi –DI affikslaridan keyin keladi:
birlikI shaxs keldimII shaxs keldingIII shaxs keldi
ko’plikkeldikkeldingizkeldi(-lar)

Slayd 17

2-Shakl qolgan barcha zamon qo’shimchalaridan keyin keladi:
birlikI shaxs kelganmanII shaxs kelgansanIII shaxs kelgan
ko’plikkelganmizkelgansizkelgan (-lar)

Slayd 18

3-Shakl. Bu shakldan buyruq- istak maylini hosil qilishda ham foydalaniladi
BirlikI shaxs borayII shaxs bor(gin)III shaxs borsin
ko’plikboraylikboring(iz)borishsin

Slayd 19

Xulosa
Demak, fe’l so’z turkumi eng katta mavzulardan biri bo’lib, gap hosil qilishda va gapdagi asosiy hukmni berishda muhim ahamiyat kasb etadi. Fe’lning grammatik ko’rsatkichlari bir nechta bo’lib, ularsiz lingvistika fanini tasavvur qilib bo’lmaydi.

Slayd 20

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 21

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda