Ayirish a’zolarining tuzilishi va fiziologiyasi

Slayd 1

Ayirish aʼzolarining tuzilishi va fiziologiyasi

Slayd 2

Nafas olishining ahamiyati
Nafas olish organlarining tuzilishi
Oʻpka hujayralari alviollalarda gazlar almashinuvining yosh xususiyatlari
Ayiruv organlarining organizm faoliyatidagi axamiyati
Ichki muhit barqarorligini saqlashda nafas yoʻLI, ichak yoʻLI, teri
Reja:

Slayd 3

Nafas aʼzolarining tuzilishi

Slayd 4

Slayd 5

Odam va yuksak xayvonlarda nafas quyidagi protsesslarni oʻz ichiga oladi
Tashqi nafas olish yeki oʻpka orkali nafas olish- organizm bilai tevarak muhit oʻrtasida oʻpka orqali gazlaralmashinuvi shunday nom bilan ataladi
Ichki yeki toʻqimalar orqali nafas olish – hujayralarda roʻy beradigan protsesslarni oʻz ichiga oladi;
Kapiliyarlar gazlarni tashishi, yaʼni qon orkali oʻpkadan toʻqimalarga kislorod va toʻqimalardan oʻpkaga karbonat angidrid gazi yetib borishi.

Slayd 6

Slayd 7

Traxeya va bronxlar hilpillovchi tukli epiteliy bilan qoplangan, bu epiteliy tuklari ogʻiz boʻshligʻiga qarab tebranma harakat qiladi, Nafas yoʻllarini qoplaydigan shilliq parda shu tarika shilimshik tashkariga chikishiga, shilimshiq bilan birga havo yoʻllariga kirib kolgan chang zarralarining ham chikib ketishiga yordam beradi. Alveolalar nafas yoʻllarining gazlar almashinadigan qismidir

Slayd 8

Ovoz chiqarilishi

Slayd 9

Nafas olish (inspiratsiya) jarayoni koʻkrak boʻshligʻining vertikal, sagital, frontal yoʻnalishlarida kengayishi tufayli yuzaga keladi. Qovurgʻalar koʻtarilishi va diafragmani pastga tushishi natijasida koʻkrak boʻshligʻi kengayadi
Tashqi qovurgʻalararo va togʻaylararo muskullarning qisqarishidan qovurgʻalar yuhoriga koʻtariladi, birmuncha gorizontal xolatni egallaydi. Toʻsh suyagining pastki uchi oldinga yoʻnaladi. Nafas olishda qovurgʻalar harakati tufayli koʻkrak qafasining razmerlari koʻndalang va uzunasiga kattalashadi

Slayd 10

Koʻkrak kafasi muskullari va diafragmaning nafas xarakatida oz yoki koʻp ishtirok etishiga qarab, koʻkrak qovurgʻa va qorin yoki diafragma nafas tiplari farqlanadi.
Erkaklarda nafasning qorin tipi, ayollarda koʻkrak tipi ustunlik qiladi. Nafas olishda oʻpka koʻkrak qafasining hajmi kattalashishiga qarab passiv harakat kiladi.

Slayd 11

Oʻpkaning nafas oladigan sathi kattalashadi, undagi bosim pasayadi 0,26 kPa yoki 2MM sim. Ust, atmosfera bosimiga nisbatan nafas yoʻllari orqali oʻpkaga havo kirishi taʼminlanadi. Oʻpkadagi bosimning tezda baravarlashuviga ovoz paylari toʻsqinlik qiladi, u yerda nafas yoʻLI toraygan. Tez-tez nafas olishda ichki kiyshiq, qorin va tishli muskullar qisqaradi.

Slayd 12

Slayd 13

Odatdagicha nafas chiqarishda muskullar (nafas olishda qatnashuvchi muskullarning oʻzi) qatnashadi va koʻkrak qafasi oʻzining ogʻirlik kuchiga koʻra avvalgi holida qoladi, diafragma gumbazi koʻtariladi, koʻkrak qafasining hajmi, oʻpka ham kichrayadi, natijada nafas olishda kirgan havo tashqariga chiqadi
Nafas chiqarish mexanizmi

Slayd 14

Kattiqroq nafas chikarishda qorin devorining muskullari ishtirok qiladi ayni vaktda qorin devori qisqarib, qorin boʻshligʻidagi organlarni bosadi, bu organlar oʻz navbatida diafragmaga tasir koʻrsatadi. Zoʻr berib nafas chiqarishda korin devorining muskullaridan tashqari ichki qovurgʻalararo muskullar, orqadagi va pastdagi tishli muskullar va boshqa muskullar qatnashadi

Slayd 15

Maʼlumki plevra yorigʻi va koʻks oraligʻidagi bosim normada hamma vaqt manfiydir. Tinch nafas olinganda plevra yorigʻidagi bosim atmosfera bosimidan. 9mmga teng. Nafas chikdrganda 4MM ga past boʻladi. Plevralararo manfiy bosim hisobiga alveolalar doimo choʻzilgan holatda boʻlib, u oʻpkaning nafas sathini nafas olishda birmuncha oshiradi. Bu manfiy bosim venoz qonini yurakka qaytishini taʼminlaydi. Alveolalarning ichki yuzasida suvda erimaydigan yupqa monomolekulyar surfaktal alveolalarni bujmayishiga qarshilik kiladi. Yani tugʻilgan bolada surfaktan boʻlmasa oʻpka yozilmay qoladi

Slayd 16

Oʻpkada gaz almashinuvi

Slayd 17

Slayd 18

Odam tinch turganda 500 ML (300 dan 600 gacha) davoni nafas oladi va chiqaradi: havoning bu dajmi nafas havosi deb ataladi. Odam 500 ML nafas havosining ustiga yana qushimcha 1500 ML chamasi havo olishi mumkin qoʻshimcha havo, shuningdek tinch nafas chiqarishdan soʻng yana 1500 ML havoni nafasdan chiqara oladi (rezerv havo). Keltirilgan raqamlar oʻrta yoshdagi normal erkaklar uchun oʻrtacha sonlardir
Nafas havosi

Slayd 19

Oʻpkaning tiriklik hajmi-sigʻimi
Maksimal nafas olingandan soʻng maxsus gazometr (spirometrga mundshtuk orqali maksimal nafas chiqarilsa, unga nafas havosi ham rezerv havo ham, qoʻshimcha havo ham kiradi, yaʼni oʻrtacha, 500+1500+1500 = 3500 ML havo kiradi, Shu havoning hammasi oʻpkaning tiriklik sigʻimini tashkil kiladi, Yoshi, jinsi, va nafasni mashq qilishga qarab, tiriklik sigʻimi turlicha boʻladi. Oʻpkaning tiriklik sigʻimi yigitlarda 3,5-4,5 l; ayollarda kam 3/3,5 l dir.

Slayd 20

Qonning gazlarni tashishi. Organizmning hamma hujayralari kislorodni isteʼmol kiladi va karbonat angidrid gazini xosil qiladi. Qon kislorodni toʻqimalarga olib keladi va ulardan karbonat angidrid gazini olib ketadi. Xar qanday gaz oʻzining partsial bosimi kattaligiga qarab suyuqlikka oʻtadi. Alveolyar havodagi gazlar partsial bosimini hisoblashda uning suv bugʻlari bilan toʻyinganligini hisobga olinadi 47 MM simob su. Tashkil etadi. Kislorod uchun 102 MM su., karbonat angidrid gazi uchun 40 MM s. u. ga teng.

Slayd 21

Tirik organizmda kislorod bilan karbonat angidrid gazining harakat bosqichlarida hech qachon partsial farqini tenglashishi sodir boʻlmaydi. Gazlar partsial farkini tuqimalarda uzluksiz oksidlanshi protsessini saqlab turadi. Kislorod qonda fizikaviy erigan holda va gemoglobin bilan birikkan holatda boʻladi. Arterial qonda 19 hajm kislorodnyng faqat 0,3 foizi plazmada erigan xolda qolgani gemoglobinga kimyoviy birikan. 1 gr gemoglobin 1,34 ML kislorodni biriktiradi. Qon oʻz tarkibida oʻrtacha 140 g/l gemoglobinni tutadi.

Slayd 22

Slayd 23

Nafas markazi nerv sistemasining turli boʻlimlarida joylashgan, nafas muskullarining kelishib ritmik ravishda qiskarilishini taʼminlaydigan va tashqi muhitning, hamda organizm ichki muhitining oʻzgaruvchan sharoitiga nafasni moslashtiradigan nerv hujayralari yigʻindisi nafas markazi deb ataladi, Nerv hujayralarining baʼzi guruhlari nafas muskullarining ritmik faoliyati uchun gʻoyat zarur. Ular tom maʼnodagi nafas markazini tashkil kilib, uzunchoq miyaning retikulyar formatsiyasida joylashgan, Ana shu hujayralar funktsiyasinint buzilishi natijasida nafas muskullari falajlanib toʻxtab koladi.
Nafasning boshqarilishi

Slayd 24

Uzunchoq miyada nafas markazi orqa miyaning kulrang moddasining oldingi shoxlarida joylashgan va nafas muskullarini innervatsiyalaydigan motoneyronlarga impulslar yuboradi. 3-4 buyin segmentlarining oldingi shoxlarida joylashgan motoneyronlarning oʻsiqlaridan diafragmal nervlardan hosil boʻladi. Orqa miya koʻkrak boʻlimining oldingi shoxlarida joylashgan motoneyronlarning oʻsiqlaridan qovurgʻalararo nervlar hosil boʻladi, bular qovurgʻalararo muskullarni innyervatsiyalaydi,

Slayd 25

Orqa miya uzunchoq ustidan kesilsa, nafas olish toʻxtaydi va organizm boʻgʻilishdan, halok boʻladi. Birok orqa miya bunday kesilganda burun va hikildoqning bevosita uzunchoq miyadan chiqadigan nervlari bilan innervatsiyalanuvchi yordamchi nafas muskullari qisqarishii bir necha vaqt davom ettirib turadi. Nafas boshqarilishida bosh miya katta yarimsharlari va poʻstlogʻining roli muhim, shu tufayli odam soʻzlashganda, ashula aytganda, sportda va odamning mehnat faoliyatida nafas harakatlari tegishlicha moslashadi.

Slayd 26

L Fredirik tajribasi qondagi O2 va So2 tarangligi oʻzgarganda nafas markazining faoliyati oʻzgarishivi koʻrsatadi. Nafas markazi faoliyatining boshqarilishida qondagi karbonat angidrid, tarangligini oʻzgarishi ayniqsa muhim rol oʻynaydi. Qondagi karbonat angidrid tarangligi ortganda nafas markazi toʻxtatilib, oʻpka ventilyatsiyasi koʻpayadi, qondagi So2 tarangligi pasayganda esa nafas markazining faoliyati susayib, oʻpka ventilyatsiyasi kamayadi.

Slayd 27

Bosh miya katta yarimshari poʻstlogʻining nafasga taʼsiri, mana shu bilan isbot etiladiki, gipnotik uyquda yotgan kishini guyo ogʻir jismoniy ish qilayotganligiga ishontirilsa, odam jismonan batamom tinch holatda ekanligiga qaramay, nafasi kuchayadi va gaz almashinuvi oshadi.

Slayd 28

Jadal ish vaqtida oʻpka ventilyatsiyasining xajmi minutiga 50 l gacha va xatto mashq kilgan kishilarda 100 l gacha yetadi. Ish vaktida nafas kuchayishi bilan bir vaktda yurak faoliyati ham kuchayib, yurakning minutlik hajmi oshadi.. Odam tinch turganda kislorod isteʼmol qilish minutiga 250-350 ML ga, ish iaqtida esa 4500-5000 ML ga yetishi mumkin. Ish vaqtida sistolik xajm uch xissa (70 dan 200 ML gacha), yurakning qisqarishlar chastotasi 2 va hatto 3 baravar ortgani minutiga 70 dan 150 gacha va hatto 200 martagacha ortgan. Jismoniy ish vaktida kislorod isteʼmol kilish minutiga 100 ML ortganda qonning minutlik hajmi taxminan 800-1000 mlgacha koʻpayishi hisoblab topilgan

Slayd 29

Jadal jismoniy ish bajarilayotganda oʻpka ventilyatsiyasini va qoning minutlik xajmini oshiradigan sabablardan bir shuki, toʻqimalarda sut kislotasi toʻplanib va qonga oʻtib turadi. Sut kislotasi karbonat kislotani natriy va kaliy ionlari bilan bogʻlanishdan mahrum qiladi, shuning natijasida qondagi karbonat angidrid tarangligi oshib, nafas markazi bevosita va refleks yuli bilan qoʻzgʻaladi. Zoʻr berib ishlayotgan hujayralarga kislorod yetishmay qoladi va sut kislotasining bir qismi parchalanishning oxirgi maxsulotlari boʻlgan karbonat angidrid, hamda suvgacha oksidlana olmaydi, shuning uchun muskullar bilan ishbajarilayotganda sut kislotasi yigʻilib koladi.

Slayd 30

Bunday xolatni A. Xill kislorodga qarzdorlik deb atagan, Muskullar bilan juda jadal ish bajarilayotganda, masalan, sportchilar gʻoyat ogʻir musobaqalarda qatnashganda kislorodga qarzdorlik paydo boʻladi. Muskullar ishlayotganda hosil bulgan sut kislotaning oksidlanishi va undan glyukoza sintezlanishi tamom boʻfylgandan soʻng tiklanish davrida tugallanadi

Slayd 31

Wilkinson va Picket larning maʼlumot berishicha ijtimoiy kelib chiqish toʻliq boʻlgan jamiyatlarda qarindosh-urugʻchilik munosabatlar tabora ogʻirlashib bormokda. ‘Utnam (1995) oʻzining izlanishlarida jamiyatdagi tengsizlik kambagʻallarning ko’’ayishi ijtimoiy munosabatlar mustahkamlanishining teskari omili ekanligini koʻrsatib oʻtdi. 20-asrda Aqsh da ijtimoiy kaʼitalning mavjudligi darajasidan tengsizlikga yukori tezlik bilan koʻchib oʻtdi. Tengsizlik darajasi qancha yukori boʻlsa ijtimoiy kapital munosabatlari shuncha ‘ast boʻladi. Ijtimoiy kaʼital birlashmasi sogʻliqni saqlash tizimiga taʼsir koʻrsatadi, lekin ushbu tizim tengsizlikni kamaytirishga ham yordam berarmikan?
Tadqiqotlar investittsiyalarning jamiyat darajasidagi sogʻliqni saqlash sohasiga sarflanishi tengsizlik muommosini hal etishdagi samarali yechimi ekanligini koʻrsatib oʻtdi. (Morgan Ziglio 2007) Ijtimoiy kapitalni sogʻlikni saqlash tizimiga toʻgʻridan – toʻgʻri taʼsirlarini tadbiq qilish qatorida, masalan, astma kasalligini bolalarda kelib chiqishi ‘ast boʻlgan hududlarda ko’’roq uchratilgan (Guʼta 2009) va ijtimoiy kaʼitalning kamligi salbiy oqibatlari bolalar sogʻligiga taʼsir koʻrsatgan.
The Rignt Start to a Healthy Life. Contact: i. Stegeman @eurohealthnet. Eu, c. Costongs @eurohealtnet. Eu Euro Health Net, Rue de la Loi 67, 1040 Brussels, Belgium, 133 page

Slayd 32

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 33

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda