Asalarining genetik va biologik xususiyatlari

Slayd 1

Asalarining genetik va biologic xususiyatlari

Slayd 2

Reja:
Asalarining genetik va biologik xususiyatlarini o’rganish
Asalarining genetik va biologik xususiyatlarini naslga berish qonuniyatlarini aniqlash
Shartli va shartsiz reflekslari

Slayd 3

Asalarining Genetik va Biologik Dunyosi
Asalarilar — bu tabiatdagi eng hayratlanarli va murakkab tashkil etilgan hasharotlardan biri. Ularning hayot tarzida genetik xususiyatlar, biologik jarayonlar va ko’payish mexanizmlari muhim o’rin tutadi. Ushbu darsda biz asalarining noyob genetik tuzilishi, nasldan naslga o’tadigan xususiyatlari hamda ularning shartli va shartsiz reflekslarini chuqur o’rganamiz.
Asalarilar koloniyasi — bu yaxlit biologik organizm bo’lib, unda har bir a’zo o’z vazifasini bajaradi. Bu koloniyaning muvaffaqiyati genetik dasturlash va biologik moslashuvning ajoyib namunasidir.

Slayd 4

Dars Maqsadlari
Genetik Xususiyatlar
Asalarining genetik tuzilishi va irsiy xususiyatlarini o’rganish, Dnk va xromosomalar tuzilishini tushunish
Naslga Berish
Genetik ma’lumotlarning avloddan avlodga o’tish qonuniyatlarini aniqlash va irsiyat mexanizmlarini tahlil qilish
Reflekslar Tizimi
Asalarilardagi shartli va shartsiz reflekslarni o’rganish, xulq-atvor mexanizmlarini tushuntirish

Slayd 5

Ona Arining Birinchi Uchishlari
Orientatsiya Uchishi
Inidan chiqqaniga 2-3 kun bo’lgan ona ari birinchi marta iskab uchishga chiqadi. Bu muhim jarayon «orientatsiya uchishi» deb ataladi va asalari hayotida hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Bu vaqtda ona ari arixona joylashgan joy va atrofidagi buyumlarni diqqat bilan kuzatadi hamda xotirasiga mustahkam joylaydi. U atrof-muhit belgilarini, daraxtlarni, binolarni va boshqa yo’l-yo’riqlarni eslab qoladi. Bu ko’nikma keyinchalik uyga qaytish uchun zarur bo’ladi.
Orientatsiya uchishi odatda 5-10 daqiqa davom etadi va kun davomida bir necha marta takrorlanishi mumkin.

Slayd 6

Nikoh O’yini — Juftlashish Jarayoni
Erkak Ari Bilan Uchrashish
7-10 kunlik ona ari erkak ari bilan uchrashish uchun uyadan uchib ketadi. Bu maxsus uchish «nikoh o’yini» deb ataladi va asalarilar biologiyasida noyob hodisadir.
Nikoh o’yini odatda ob-havo isigan vaqtda, soat 12 dan 15 gacha davom etadi. Bu vaqt oralig’ida harorat eng qulay darajada bo’ladi va erkak arilar faol harakat qiladi. Ona arining erkak ari bilan juftlashishi havoda, yer sathidan 10-40 metr balandlikda sodir bo’ladi va 15-20 daqiqa davom etadi.
Agar ob-havo yomon bo’lsa — yomg’ir yog’sa, shamol kuchli bo’lsa yoki harorat past bo’lsa — ona arining juftlashish uchun uchib chiqishi 2-3 haftaga kechikishi mumkin. Bu tabiiy himoya mexanizmi sifatida juftlashish muvaffaqiyatini ta’minlaydi.

Slayd 7

Asalarilarning Ko’payish Usullari
Jinsiy Ko’payish
Asalarilar jinsiy yo’l bilan ko’payadi. Bu jarayonda ona ari va erkak ari (drone) ishtirok etadi. Ona ari juftlashish paytida bir nechta erkak arilardan sperma oladi va uni maxsus organda (spermateka) saqlaydi.
Sperma ona arining butun hayoti davomida (3-5 yil) saqlanadi va tuxum hujayralari urug’lantirilishida ishlatiladi. Bir marta juftlashish orqali ona ari milliongacha tuxum qo’yishi mumkin.
Partenogenez Hodisasi
Partenogenez — bu urug’lanmagan tuxumdan organizm rivojlanishi hodisasidir. Asalarilarda bu hodisa keng tarqalgan va erkak arilar faqat partenogenez yo’LI bilan paydo bo’ladi.
Urug’lanmagan tuxumlardan erkak arilar (n=16 xromosoma), urug’langan tuxumlardan esa ona ari va ishchi arilar (2n=32 xromosoma) rivojlanadi.

Slayd 8

Jinsiy Dimorfizm va Polimorfizm
Asalarilar Oilasidagi Farqlar
Jinsiy dimorfizm — bu bir turning erkagi va urg’ochisi o’rtasidagi tashqi va ichki tuzilish farqlaridir. Asalarilarda bu hodisa juda yaqqol namoyon bo’ladi.
Ona Ari (Malika)
Eng yirik — 20-25 MM uzunlikda
Cho’zilgan qorin bo’limi
To’liq rivojlangan jinsiy a’zolar
Kuniga 1500-2000 tuxum qo’yadi
Umr ko’rish muddati: 3-5 yil
Ishchi Ari
O’rtacha — 12-15 MM uzunlikda
Rivojlanmagan jinsiy a’zolar
Polen to’plash uchun maxsus jihozlarga ega
Zahar apparati mavjud
Umr ko’rish muddati: 35-40 kun (yoz), 6-8 oy (qish)
Erkak Ari (Drone)
Yirik — 15-17 MM uzunlikda
Katta ko’zlar va kuchli qanotlar
Zahar apparati yo’q
Faqat juftlashish uchun xizmat qiladi
Umr ko’rish muddati: 3-5 hafta
Polimorfizm — bu bir turning ichida bir nechta morfologik shakllarning mavjudligidir. Asalarilarda bu hodisa kasta tizimi sifatida namoyon bo’ladi.

Slayd 9

Erkak Asalarining Jinsiy A’zolari
Anatomik Tuzilish
Erkak asalarining (drone) jinsiy a’zolari murakkab tuzilishga ega bo’lib, quyidagi qismlardan iborat:
Moyaklar (testis) — juft organ, spermatozoidlar hosil qiladi
Sperma yo’llari — spermatozoidlarni tashish kanallari
Seminal vezikulalar — spermani saqlash va oziqlantirishni ta’minlaydi
Yordamchi bezlar — maxsus suyuqlik ishlab chiqaradi
Kopulyatsiya apparati — juftlashish organi
Erkak arining jinsiy a’zolari qorin bo’shlig’ida joylashgan. Juftlashish paytida kopulyatsiya apparati tashqariga chiqadi va ona ari bilan kontakt o’rnatadi.
Muhim: Erkak ari juftlashgandan keyin nobud bo’ladi, chunki jinsiy apparati tanasidan ajralib chiqadi. Bu tabiiy jarayon bo’lib, koloniya uchun zarur qurbon hisoblanadi.

Slayd 10

Shartli va Shartsiz Reflekslar
Shartsiz Reflekslar
Shartsiz reflekslar — bu irsiy, tug’ma reflekslar bo’lib, maxsus o’rgatishni talab qilmaydi. Asalarilarda quyidagi shartsiz reflekslar mavjud:
Oziqlanish refleksi — gul nektar va polenini yig’ish
Himoya refleksi — xavf sezganda sanchiш
Uchish refleksi — qanotlarni harakatlantirish
Tuxum qo’yish refleksi — ona ariga xos
Uy qurish refleksi — mumdan ko’zlar yasash
Shartli Reflekslar
Shartli reflekslar — bu hayot davomida shakllanadigan, o’rganilgan reflekslardir. Asalarilar juda murakkab shartli reflekslar hosil qila oladi:
Gullarning turlarini farqlash — rang va hidga ko’ra
Yo’lni eslab qolish — uyga qaytish xaritasi
Vaqtni sezish — gullarning ochiladigan vaqtini bilish
Raqslar tili — boshqa arilarga ma’lumot berish
Xavfli joylardan qochish — salbiy tajriba asosida
Asalarilarning shartli reflekslari ularning yuqori intellektual qobiliyatlarini ko’rsatadi. Tadqiqotlar shuni ko’rsatdiki, asalarilar ranglarni ajrata oladi, geometrik shakllarni taniy oladi va hatto oddiy matematik amallarni bajarishi mumkin.

Slayd 11

Nazorat Savollari
Asalarilar qanday usulda ko’payadi?
Asalarilar jinsiy yo’l bilan ko’payadi. Ona ari va erkak ari (drone) juftlashishi natijasida urug’langan va urug’lanmagan tuxumlar hosil bo’ladi.
Partenogenez hodisasini tushuntirib bering?
Partenogenez — urug’lanmagan tuxumdan organizm rivojlanishi hodisasidir. Asalarilarda urug’lanmagan tuxumlardan erkak arilar (haploid — n=16), urug’langan tuxumlardan esa ona ari va ishchi arilar (diploid — 2n=32) paydo bo’ladi.
Jinsiy dimorfizm deganda nimani tushunasiz?
Jinsiy dimorfizm — bir turning erkagi va urg’ochisi o’rtasidagi morfologik farqlardir. Asalarilarda ona ari, ishchi ari va erkak arilar o’lchamlari, tuzilishi va vazifalarida sezilarli farq qiladi.
Erkak asalari jinsiy a’zolari qanday tuzilgan?
Erkak arining jinsiy a’zolari moyaklar, sperma yo’llari, seminal vezikulalar, yordamchi bezlar va kopulyatsiya apparatidan iborat. Bu tizim spermatozoidlar ishlab chiqarish va juftlashish jarayonini ta’minlaydi.
Asalarilar biologiyasi — tabiatning eng ajoyib sirlaridan biri!

Slayd 12

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 13

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda