Afaziya shakllarida nutqni tiklash usullari

Slayd 1

Afaziya va uning turli shakillarida nutqni tiklash usullari bõyicha olib boriladigan ishlarning holati

Slayd 2

Reja:
Afaziyada nutq buzilishining o‘ziga xos xususiyatlari
Turli afaziya shakllarida korreksion ish mazmuni
Nutqni tiklashning nazariy asoslari

Slayd 3

Afaziyada nutq alohida tovush yoki so‘z darajasida emas, balki butun tizim sifatida buziladi. Ya’ni:
Fonetik (tovushlar),
Leksik (so‘z boyligi),
Grammatik (gap tuzilishi) komponentlar birgalikda zararlanadi
Afaziya — bosh miya po‘stlog‘idagi nutq markazlari shikastlanishi natijasida yuzaga keladigan tizimli nutq buzilishidir. Bu holatda nutqning faqat talaffuzi emas, balki uning tuzilishi, tushunilishi va qo‘llanilishi ham zararlanadi
Nutqning tizimli buzilishi:

Slayd 4

Afaziyaning ayrim shakllarida bemor eshitilgan nutqni tushunishda qiynaladi:
So‘z ma’nosini anglash pasayadi
Murakkab gaplar tushunilmaydi
Nutq tovushlarining farqlanishi buziladi
Ko‘rsatmalarni noto‘g‘ri bajarish holatlari uchraydi
Sensor afaziyada bu belgi ayniqsa yaqqol namoyon bo‘ladi.
Leksik-semantik buzilishlar
So‘z boyligi bilan ishlashda muammolar yuzaga keladi:
So‘zlarni eslay olmaslik
Predmet nomini unutish
O‘xshash ma’noli yoki noto‘g‘ri so‘z ishlatish
So‘z ma’nolarining chalkashishi
Bu holat amnestik afaziyada ko‘p uchraydi.
Ekspressiv nutqdagi kamchiliklar (nutq ishlab chiqarish)
Ko‘pincha bemor fikrini og‘zaki ifodalashda qiyinchilikka duch keladi: So‘z topish qiyinlashadi (anomiya) So‘zlar o‘rniga noo‘rin birliklar ishlatiladi Gaplar qisqa, noto‘liq yoki grammatik jihatdan buzilgan bo‘ladi Nutq sekin, uzilib-uzilib chiqadi Tovush almashtirishlar (parafaziyalar) kuzatiladi Ba’zi hollarda bemor faqat alohida so‘zlar yoki stereotip iboralarni takrorlaydi.
Impressiv nutq buzilishi (nutqni tushunish)

Slayd 5

Sensor afaziya (impressiv nutq ustun buzilgan)
Asosiy muammo: Nutqni tushunish buzilgan, bemor so‘z ma’nosini farqlay olmaydi.
Korreksion ish yo‘nalishlari:
Nutq tovushlarini farqlashni tiklash
So‘z va predmet o‘rtasidagi bog‘lanishni mustahkamlash
Oddiy ko‘rsatmalarni tushunishni rivojlantirish
Eshituv idrokini faollashtirish
Nazoratli nutqni shakllantirish
Afaziyada korreksion (logopedik) ish bemorning nutq buzilish turi, darajasi va saqlangan funksiyalariga qarab individual tarzda tashkil etiladi. Har bir afaziya shaklida tiklash ishlarining maqsadi va metodlari farqlanadi.
Motor afaziya (ekspressiv nutq ustun buzilgan)
Asosiy muammo: Nutqni ishlab chiqarish qiyin, artikulyatsiya buzilgan, gap qurish qobiliyati pasaygan.
Artikulyatsion harakatlarni tiklash
Tovush va bo‘g‘inlarni talaffuz qilishni mashq qilish
Avtomatlashtirilgan nutqdan foydalanish (sanash, haftaning kunlari)
So‘z va gap tuzishni bosqichma-bosqich shakllantirish
Agrammatizmni kamaytirish
Dialogik nutqni rivojlantirish
Amnestik (anomik) afaziya
Asosiy muammo: So‘z topish qiyin, nomlash buzilgan, leksik qiyinchiliklar.
Predmet va hodisalarni nomlashni mashq qilish
So‘z boyligini kengaytirish
Semantik bog‘lanishlarni tiklash
Sinonim, antonimlar bilan ishlash
Tavsif orqali so‘z topishga o‘rgatish

Slayd 6

Asosiy muammo: Murakkab grammatik tuzilmalarni tushunish qiyin.
Korreksion ish yo‘nalishlari:
Murakkab gaplarni tushunish
Fazoviy va mantiqiy munosabatlarni tiklash
Predlog va qo‘shimchalar bilan ishlash
Sintaktik tahlil mashqlari
Dinamik afaziya:
Asosiy muammo: Mustaqil nutq rejalashtirish qiyin, gapirish tashabbusi pasaygan.
Nutq faolligini rag‘batlantirish
Gap va matn tuzishga o‘rgatish
Mantiqiy ketma-ketlikni tiklash
Dialog va monolog nutqni rivojlantirish
Semantik afaziya

Slayd 7

Neyroplastiklik tamoyili:
Nutqni tiklashning eng muhim biologik asosi — miyaning neyroplastikligi. Ya’ni, shikastlangan hududlar funksiyasini boshqa miya tuzilmalari qisman o‘z zimmasiga olishi mumkin.
Yangi neyron aloqalar shakllanadi
Saqlanib qolgan zonalar faollashadi
Mashqlar orqali funksiyalar qayta tashkil etiladi
Bu tamoyil tiklashning mumkinligini ilmiy jihatdan asoslaydi.
Muhim tamoyillar:
Barcha afaziya shakllarida korreksion ish:
Individual yondashuv asosida
Bosqichma-bosqichlik tamoyiliga amal qilgan holda
Saqlangan funksiyalarga tayangan holda
Psixologik qo‘llab-quvvatlash bilan birga olib boriladi

Slayd 8

Slayd 9

Nutq funksiyalari qat’iy bitta hududga bog‘lanmagan, balki dinamik taqsimlangan
Bir funksiya bir nechta hududlar ishtirokida bajariladi
Kompensatsiya mexanizmlari mavjud
Tiklashda alternativ yo‘llardan foydalanish mumkin
Bu yondashuv reabilitatsiyada moslashuvchan strategiyalarni qo‘llashga imkon beradi
Kompensatsiya va qayta tashkil etish mexanizmlari
Nutq tiklanishi quyidagi jarayonlar orqali kechadi:
Intrasistem qayta qurish — buzilgan nutq tizimi ichida tiklash
Intersistem kompensatsiya — boshqa psixik funksiyalar yordamida tiklash
Saqlangan funksiyalarga tayanch — mustahkam bog‘lanishlardan foydalanish
Masalan, vizual tayanchlar, yozma nutq yoki jestlardan foydalanish
A.R. Luriya ta’limoti (funksional tizimlar nazariyasi)
Luriya konsepsiyasiga ko‘ra, nutq alohida markaz emas, balki murakkab funksional tizim mahsulidir
Nutq bir nechta miya hududlari hamkorligida amalga oshadi
Shikastlanish tizim ichidagi bog‘lanishlarni buzadi.
Tiklash — tizimni qayta tashkil etish jarayoni
Shuning uchun korreksiya faqat bitta simptomga emas, balki butun tizimga yo‘naltiriladi
Dinamik lokalizatsiya prinsipi:

Slayd 10

Nutqni tiklashning nazariy asoslari miyaning qayta moslashish qobiliyati, funksional tizimlar konsepsiyasi va kompensatsiya mexanizmlariga tayangan holda shakllanadi. Shu sababli samarali reabilitatsiya ilmiy asoslangan, tizimli va individual bo‘lishi kerak.

Slayd 11

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 12

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda