URUG‘LANISH JARAYONI BO‘YICHA MASALA VA MASHQLAR YECHISH

Slayd 1

URUG‘LANISH JARAYONI BO‘YICHA MASALA VA MASHQLAR YECHISH

Slayd 2

Urugʻlanish – bu oʻsimliklarda jinsiy koʻpayishning eng muhim bosqichi boʻlib, chang (erkak gameta)ning tuxum hujayra (urgʻochi gameta) bilan qoʻshilishi natijasida yangi organizmning asosi – zigota hosil boʻlish jarayonidir. Bu hodisa faqat urugʻli oʻsimliklarda, yaʼni ochiq urugʻlilar va yopiq urugʻlilar (gulli oʻsimliklar)da kuzatiladi. Urugʻlanish natijasida irsiy xilma-xillik paydo boʻladi, bu esa oʻsimliklarning tabiiy tanlanish va evolyutsiyasida asosiy rol oʻynaydi. Ushbu jarayon changlanishdan boshlanib, qoʻshaloq urugʻlanish bilan yakunlanadi va undan keyin urugʻ, meva hamda yangi avlod rivojlanadi.
Kirish: Urugʻlanish nima?

Slayd 3

Oʻsimliklarda koʻpayish turlari

Oʻsimliklar ikki xil yoʻl bilan koʻpayadi: jinsiz va jinsiy. Jinsiz koʻpayishda (vegetativ, spora orqali) yangi organizm ota-onadan genetik jihatdan bir xil boʻladi. Jinsiy koʻpayishda esa chang va tuxum hujayra qoʻshilishi orqali irsiy xilma-xillik hosil boʻladi. Urugʻlanish aynan jinsiy koʻpayishning asosiy qismidir. Bu jarayon oʻsimliklarni atrof-muhit sharoitlariga moslashishga, yangi hududlarga tarqalishga va kasalliklarga chidamliligini oshirishga yordam beradi. Shuning uchun urugʻli oʻsimliklar yer yuzida eng koʻp tarqalgan guruh hisoblanadi.

Slayd 4

Gul – gulli oʻsimliklarda jinsiy koʻpayish uchun maxsus hosil boʻlgan organ boʻlib, unda changdon (erkak jinsiy organ) va urugʻchi (urgʻochi jinsiy organ) joylashgan. Gulning asosiy qismlari: changdon, changchalar, urugʻchi, urugʻchi tumshuqchasi, chang nayi va tuxumdon. Gulning rangi, hidi, shakli va nektari changlatuvchi agentlarni (hasharotlar, shamol, qushlar) jalb qilish uchun xizmat qiladi. Gulning tuzilishi urugʻlanish jarayonining muvaffaqiyatli oʻtishiga toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻliqdir.
Gul – urugʻlanish organi

Slayd 5

Slayd 6

Changlanish – urugʻlanishning birinchi bosqichi
Changlanish – chang donalarining changdonidan chiqib, urugʻchi tumshuqchasiga tushishi jarayonidir. Bu jarayonsiz urugʻlanish sodir boʻlmaydi. Changlanish oʻzidan (autogamiya) va chetdan (ksenogamiya) boʻladi. Chetdan changlanish irsiy xilma-xillikni taʼminlaydi va koʻpchilik oʻsimliklarda ustunlik qiladi. Changlanish shamol (anemofiliya), hasharotlar (entomofiliya), suv (gidrofiliya) yoki qushlar orqali amalga oshiriladi. Gullarning tuzilishi changlatuvchi agentga moslashgan boʻladi.

Slayd 7

Slayd 8

Chang donasining tuzilishi
Chang donasi – mikrosporogenez natijasida hosil boʻlgan erkak gametofitning rivojlangan shakli. U ikki qavatli qobiqdan (ekzina va intina) iborat boʻlib, ichida vegetativ yadro va generativ yadro (ikkita spermiy hosil qiluvchi) joylashgan. Chang donasi changlatishdan keyin urugʻchi tumshuqchasida unib chiqib, chang nayini hosil qiladi. Bu nay tuxumdon ichiga kirib, urugʻlanishni taʼminlaydi. Chang donasining mustahkam qobigʻi uni tashqi muhit taʼsiridan himoya qiladi.

Slayd 9

Slayd 10

Urugʻ kurtagi va tuxum hujayra
Urugʻ kurtagi – urgʻochi gametofitning rivojlangan shakli boʻlib, tuxumdon ichida joylashgan. U megasporogenez natijasida hosil boʻladi. Yetuk urugʻ kurtagida 7 hujayra va 8 yadro boʻladi: tuxum apparati (tuxum hujayra + 2 siner gidalar), 3 antipodal hujayra va markaziy yadro (2 yadro qoʻshilgan). Tuxum hujayra – yangi organizmning asosiy hujayrasi boʻlib, chang nayidan kelgan spermiy bilan qoʻshiladi.

Slayd 11

Qoʻshaloq urugʻlanish – gulli oʻsimliklarga xos noyob jarayon boʻlib, 1898-yilda S. Navashin tomonidan kashf etilgan. Bu jarayonda birinchi spermiy tuxum hujayra bilan qoʻshilib zigota hosil qiladi, ikkinchi spermiy esa markaziy yadro bilan qoʻshilib endosperm (oziq toʻqima) hosil qiladi. Bu hodisa oʻsimliklarda oziq moddalarni samarali taqsimlash va murtakning yaxshi rivojlanishini taʼminlaydi. Qoʻshaloq urugʻlanish gulli oʻsimliklarning evolyutsiyaviy ustunligini koʻrsatadi.
Qoʻshaloq urugʻlanish – gulli oʻsimliklarga xos hodisa

Slayd 12

Slayd 13

Chang nayining oʻsishi
Chang donasi tumshuqchaga tushgach, uning vegetativ yadrosi chang nayini hosil qiladi. Chang nayi tuxumdon ichiga qarab oʻsadi, yoʻlda fermentlar ajratib, toʻsiqlarni eritadi. Nay ichida ikkita spermiy harakatlanadi. Chang nayi urugʻ kurtagiga yetgach, uning uchi yorilib, ikkita spermiy chiqariladi. Bu jarayon bir necha soatdan bir necha kungacha davom etishi mumkin.

Slayd 14

Birinchi urugʻlanish – zigota hosil boʻlishi
Birinchi spermiy tuxum hujayra bilan qoʻshiladi va natijada diploid zigota hosil boʻladi. Zigota – yangi oʻsimlikning birinchi hujayrasi boʻlib, undan murtak (embrion) rivojlanadi. Bu jarayon singamiya deb ataladi. Zigota hosil boʻlishi bilan oʻsimlikning yangi avlodining irsiy asosi shakllanadi – ota va onadan kelgan xromosomalar birlashadi.

Slayd 15

Ikkinchi urugʻlanish –
endosperm hosil boʻlishi
Ikkinchi spermiy markaziy yadro (2n) bilan qoʻshilib, triploid (3n) endosperm hosil qiladi. Endosperm – murtak uchun oziq moddalar toʻplaydigan toʻqima boʻlib, uning rivojlanishi urugʻning unib chiqishini taʼminlaydi. Bu jarayon gulli oʻsimliklarda oziq moddalarni tejash va samarali ishlatish imkonini beradi. Endospermning mavjudligi gulli oʻsimliklarning muvaffaqiyatli rivojlanishiga sabab boʻlgan.

Slayd 16

Zigotadan murtak (embrion) rivojlanishi
Zigota bir necha marta boʻlinib, globulyar, yurak shaklidagi, keyin toʻla shakllangan murtakka aylanadi. Murtakda ildizcha, poyacha, bargcha va kotiledonlar hosil boʻladi. Bu bosqichda urugʻning asosiy qismlari shakllanadi. Murtakning rivojlanishi endosperm yoki perispermning oziq moddalari hisobiga amalga oshiriladi.

Slayd 17

Urugʻning shakllanishi
Urugʻ – urugʻlanishdan keyin rivojlangan generativ organ boʻlib, unda murtak, oziq toʻqima (endosperm yoki perisperm) va urugʻ qobigʻi boʻladi. Urugʻ qobigʻi urugʻ kurtak devoridan hosil boʻladi va tashqi taʼsirlardan himoya qiladi. Urugʻning tuzilishi oʻsimlik turiga qarab farq qiladi: endospermli (bugʻdoy), endospermsiz (loviya) va boshqalar.

Slayd 18

Meva hosil boʻlishi
Urugʻlanishdan keyin tuxumdon devorlari oʻzgarib, mevaga aylanadi. Meva urugʻlarni himoya qiladi va tarqalishini taʼminlaydi. Meva turlari: quruq (don, yongʻoq), sersuv (meva, rezavor), yoriladigan va yorilmaydigan. Meva hosil boʻlishi urugʻlanishning muvaffaqiyatli yakuni hisoblanadi.

Slayd 19

Urugʻlanishning biologik ahamiyati
Urugʻlanish irsiy xilma-xillikni hosil qiladi, mutatsiyalarni saqlab qoladi va tabiiy tanlanishga asos yaratadi. Qoʻshaloq urugʻlanish oziq moddalarni samarali taqsimlaydi. Bu jarayon oʻsimliklarning quruqlikka moslashishida muhim rol oʻynagan. Urugʻlanishsiz oʻsimliklarning koʻpayishi va tarqalishi imkonsiz boʻlar edi.

Slayd 20

Ochiq urugʻlilarda urugʻlanish
Ochiq urugʻlilarda (archa, qaragʻay) urugʻ kurtagi ochiq joylashgan, chang shamol orqali keladi. Qoʻshaloq urugʻlanish yoʻq, faqat bitta urugʻlanish sodir boʻladi. Endosperm gametofit ichida rivojlanadi. Bu jarayon qadimiyroq hisoblanadi.

Slayd 21

Apomiksis – urugʻlanishsiz urugʻ hosil qilish
Baʼzi oʻsimliklarda (masalan, qulupnayning baʼzi turlari) urugʻlanishsiz urugʻ hosil boʻladi – apomiksis. Bu jarayonda murtak urugʻ kurtagining somatik hujayralaridan rivojlanadi. Apomiksis ota-onaga genetik jihatdan bir xil avlod hosil qiladi.

Slayd 22

Urugʻlanish va atrof-muhit omillari Urugʻlanish muvaffaqiyati harorat, namlik, changlatuvchi agentlar mavjudligiga bogʻliq. Noqulay sharoitda oʻzidan changlanish kuchayadi. Iqlim oʻzgarishi changlatuvchi hasharotlar sonini kamaytirib, urugʻlanish samaradorligiga taʼsir qilmoqda.
Qishloq xoʻjaligidagi ahamiyati Urugʻlanish samaradorligi hosil miqdori va sifatiga bevosita taʼsir qiladi. Sunʼiy changlatish (issiqxonalar), changlatuvchi hasharotlarni jalb qilish, nav tanlash urugʻlanishni yaxshilaydi. Bu bugʻdoy, paxta, mevalar hosilini oshirishda muhim.

Slayd 23

Urugʻlanish – hayotning davomi Urugʻlanish oʻsimliklar hayotining markaziy jarayoni boʻlib, jinsiy koʻpayish, irsiy xilma-xillik va yangi avlod hosil qilishni taʼminlaydi. Qoʻshaloq urugʻlanish gulli oʻsimliklarning eng muhim yutugʻi hisoblanadi. Bu jarayon tabiatdagi muvozanatni saqlash va inson hayotini taʼminlashda asosiy oʻrin tutadi.

Slayd 24

Bizni ijtimoiy tarmoqlarda kuzatib boring!
E’TIBORINGIZ UCHUN RAHMAT!

Slayd 25

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda