She’riyat asoslari ritm, vazn va tuzilish

Slayd 1

She’rshunoslik asoslari

Slayd 2

Shye’r tuzilishi haqida

Ritm, bo’g’in, turoq, vazn

Barmoq shye’r sistyemasi

Aruz vazni

Erkin vazni

Reja:

Slayd 3

She’r nima? Bu savolga «Adabiyotshunoslik tyerminlari lug’ati» da «Ohang jihatidan ma’lum bir tartibga solingan, his-tuyg’u ifodasi sifatida vujudga kyelgan hayajonli ritmik nutq», dyeb ta’rif byeriladi. Shye’r shoirning voqyelikdan ta’sirlanishi natijasi bo’lib, uning qalb qo’ridan o’tgan, o’zgacha jilo topib shakllangan fikr va tuyg’ularidir. Chunki shye’rni … na aytib byerish va na izoh kilish mumkin; lyekin uni shoir qalamidan qanday chiqqan bo’lsa, huddi shunday uqib byerish bilan ikkinchi odamda ta’sir kilish mumkin. Bu haqida A.Qahhor «Poeziya yuksak san’atidir» nomli maqolasida shunday yozadi: «Shye’r – fikr ekstrakti bo’lishi jihatidan-hikmat, ko’ngilga yo’l topishi, unda o’ziga hamohang sado chiqarish jihatidan-musiqa. Shye’r-oshiqning ohi, mustabit-diydaning ko’z yoshi, saodat va surur ifodasi bo’lgan kahqaxa tovushi. Shye’r ko’ngilning oynasi, ko’ngilda nima bo’lsa shu aks etadi. Shye’r ma’sum go’dak, riyoni bilmaydi. Riyo bo’lgan yerda shye’r yo’q. Shye’r-bir mo’’jiza. Uning mo’’jizali sirlaridan xabardor bo’lish, bu sirlarni jilovchlash har kimga ham muyassar bo’lavyermaydi. Bunga erishish uchun zyehn, sabr va myehnatdan boshqa yana nimadir kyerak.»

Slayd 4

She’r inson ruxiy olamning ichkiy kyechinmalarining ohang jixatdan muayan tartibga solingan emotsional ifodasidir. Shye’rdagi ohangdorlik musiqiylik ma’lum qonuniyatlar asosida paydo bo’ladi. Emotsional shye’riy nutq hosil qilishning bir qancha o’ziga xos vositalari bor. Bulardan eng muhimi ritmdir. Ritm biror xodisaning muayyan vaqt birligida aynan takrorlanib turishidir. Ritm muayyan vaznga solingan nutk bulaklarining misralar, bandlar orqali qonuniy ravishda takrorlanishdan kyelib chiqadigan, syezgimiz yordamida his etiladigan ohangdorlikdir. Shye’r qofiyasiz bo’lishi mumkin, ammo ritmsiz shye’r yo’q. Qushiqda ham, tartib bilan tushayotgan chakkining tomishida ham soatning chiqillashida ham ritm bor… Umuman ritm birinchidan, muayan bulaklarga; ikkinchidan, bu bo’laklarning bir miyorida bo’lishga; uchinchidan bir mye’yorning takrorlanishiga; to’rtinchi takrorlanishning tartibli va konuniyati bo’lishga; byeshinchi bu tartibli qonuniyatli takrorlanishning inson tomonidan syezilishiga asoslanadi. Masalan, tabiat hodisalaridan ritmi olaylik. Kun va tun ma’lum muddatda doim almashib turadi. Ya’ni bir sutka mobaynida bir kyecha va bir kunduz sodir buladi. Ritm jixatdan yaxshi yozilgan shye’r, umumiy poetik asar inson qalbini maftun kiladi. Shuning uchun ham Aristotyelp ritmi nutqni «ziynatli nutq» deb atagan.

Slayd 5

She’r nima?

She’rning qanday komponyentlari mavjud?

Ritm nima?

Bo’g’in-chi?

Bo’g’inning qanday turlarini bilasiz?

Turoq nima? Rukn-chi?

Barmoq she’r sistyemasi nimalar asosiga quriladi?

Aruz vaznining asosini nimalar tashkil etadi?

Erkin vazn qanday tashkil etiladi?

O’zingiz bilgan biror shye’rni tahlil qilib berirng.

Nazorat savollari:

Slayd 6

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 7

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda