Salomatlik tushunchasi va bolalar salomatligi muammolari 3

Slayd 1

Salomatlik tushunchasi. Bolalar salomatligining zamonaviy muammolari

Slayd 2

Reja:
Salomatlik tushunchasi haqida
Bolalar va o‘smirlar salomatlik holati
Bolalar salomatligining muammolari
Kasalliklar. O‘tkir va surunkali kasalliklar
Salomatlikka ta’sir etuvchi omillar

Slayd 3

Tibbiy-ijtimoiy tadqiqotlardagi salomatlik darajalari
Salomatlik tushun-chasi va ta’rifi haqida
Jamoat salomatligi mezonlari
Salomatlik omillari, Sog‘lom turmush tarzi
Ruhiy salomatlik Kasbiy salomatlik
Salomatlik tushunchasi va ta’rifi haqida Jsst nizomiga ko’ra, «salomatlik — nafaqat kasallik va jismoniy nuqsonlarning yo’qligi, balki to’liq jismoniy, ruhiy va ijtimoiy farovonlik holatidir». Biroq, bu ta’rifni populyatsion va individual miqyosda salomatlikni baholash uchun ishlatib bo’lmaydi. Jsst ma’lumotlariga ko’ra, mediko-sanitar statistikada salomatlik tushunchasi ostida insonda kasalliklar va buzilishlar aniqlanmasligi, populyatsion miqyosda esa — o’lim, kasallanish va nogironlik ko’rsatkichining pasayishi jarayoni tushuniladi.

Slayd 4

Salomatlik (sog’lik) — har qanday tirik organizm-ning o’zi va uning barcha a’zolari o’z vazifalarini to’liq bajara oladigan holati: Nuqsonlar,kasalliklarning yo’qligi. Salomatlikni o’rganadigan fanlarga dietologiya, farmakologiya, biologiya, epidemiologiya, psixologiya, salomatlik psixologiyasi, rivojlanish psixologiyasi, eksperimental va klinik psixologiya, ijtimoiy (sotsial) psixologiya), psixiatriya, pediatriya, tibbiy sotsiologiya va tibbiy antropologiya, psixoxigina, defektologiya va boshqalar kiradi.
Inson salomatligini muhofaza qilish (sog’liqni saqlash) — davlatning vazifalaridan biridir. Dunyo miqyosida inson salomatligini saqlash bilan Jahon sog’liqni saqlash tashkiloti (Jsst) shug’ullanadi.
Butunjahon salomatlik kuni har yili 7 aprel kuni nishonlanadi, Butunjahon ruhiy salomatlik kuni — 10 oktyabr.
Tibbiy-ijtimoiy tadqiqotlardagi salomatlik darajalari

Slayd 5

P. I. Kalyu «Salomatlik tushunchasining asosiy xususiyatlari va sog’liqni saqlashni qayta tuzishning ayrim masalalari: batafsil ma’lumot» nomli ishida dunyoning turli mamlakat-larida, turli davrlarda va turli ilmiy me’yorlar tomonidan tuzilgan salomatlikning 79 ta’rifini ko’rib chiqdi. Ta’riflar orasida quyidagilar uchraydi:
Sog’lik — organizmning barcha darajalarda normal faoliyat ko’rsatishi, shaxsiy yashab qolish va nasl qoldirishga imkon beradigan biologik jarayonlarning normal kechishi
Organizm va uning funktsiyalarining atrof muhit bilan dinamik muvozanati
Ijtimoiy faoliyatda va jamoat foydali ishlarida qatnashish, asosiy ijtimoiy funktsiyalarni to’liq bajarish qobiliyati
Kasalliklar, kasal holatlar va o’zgarishlar bo’lmasligi
Organimzning doimo o’zgarib turadigan atrof-muhit sharoitlariga moslashish qobiliyati
Kalyuga ko’ra, barcha mumkin bo’lgan salomatlikning barcha tavsiflari quyidagi tushunchalarga tenglashtirilishi mumkin:
Tibbiy model— tibbiy belgilar va xususiyatlarni o’z ichiga olgan ta’riflar uchun; salomatlik kasallik va uning alomatlari yo’qligi sifatida.
Biotibbiy model— organik buzilishlar va nosog’lomlikning sub’yektiv hissiyotlari yo’qligi.
Bioijtimoiy (biosotsial) model— ijtimoiy belgilar birinchi o’ringa qo’yiladigan tibbiy va ijtimoiy belgilar birgalikda qaralishi qo’shiladi.
Qiymat-ijtimoiy model— qiymat sifatida insonning salomatligi qaraladi; JSSTning ta’rifi aynan shu modelga to’g’ri keladi.

Slayd 6

Salomatlik darjasini aniqlash, uning ko’rsatkichlari
Antropometrik
(Bo’y, vazn, ko’krak qafasi hajmi, a’zolar va to’qimalarning geometrik shakli);
Jismoniy (yurak urish tezligi, arterial qon bosimi, tana harorati);
Biologik (ichak florasining tarkibi, virusli va infektsion kasalliklar mavjudligi)
Biokimyoviy (tanadagi kimyoviy elementlar, eritrotsitlar,leykotsitlar, gormonlar va bosh-qalar miqdori);
Qiymatning berilgan diapazondan og’ishi, salomatlik yomonlashu-vining belgisi va dalili bo’lishi mumkin. Tashqi tomondan, sog’likni yo’-qotish tananing tarkibiy tuzilmalari va funktsiyala-rida o’lchanadigan buzi-lishlarda, uning mosla-shuvchanligi o’zgarishida ifodalanadi.

Slayd 7

Salomatlik darjasini aniqlash, uning ko’rsatkichlari
Inson organizmi holati uchun «norma» tushunchasi mavjud bo’lib, bunda parametr qiymat-lari tibbiyot fani va amaliyoti bilan belgilanadigan diapason-ga to’g’ri kelishi inobatga olinadi.

Slayd 8

Tibbiy-ijtimoiy tadqiqotlardagi salomatlik darajalari
Individual salomatlik — bu alohida insonning sog’lig’i.
Guruh salomatligi — ijtimoiy va etnik guruhlarning salomatligi.
Mintaqaviy (regional) salomatlik — ma’muriy hududlar aholisining salomatligi.
Jamoat salomatligi — populyatsiya salomatligi, umuman aholining sog’ligi; «kasalliklarni oldini olish, hayot davomiyligini uzaytirish va tashkiliy sa’y-harakatlar orqali sog’lomlashtirish, jamiyat, tashkilotni o’z fikriga binoan tanlash (davlat yoki xususiy, jamoat yoki individual) ilmi yoki san’ati» deya ta’riflanadi.
XX asrdagi sog’liqni saqlash siyosati natijasida qisman, chaqaloqlar va bolalar o’limining pasayishi kuzatildi va dunyodagi ko’plab odamlar hayot davomiyligi barqaror o’sdi. Misol uchun, amerikaliklarning o’rtacha umr ko’rish darajasi 1900 yildan boshlab 30 yilgacha, butun dunyoda olti yilga ortganligi qayd etildi.
Salomatlik darjasini aniqlash, uning ko’rsatkichlari

Slayd 9

Jsst nuqtai nazaridan, odamlar sog’lig’i ijtimoiy sifat hisoblanadi va shu munosabat bilan aholi salomatligini baholash uchun quyidagi ko’rsatkichlar tavsiya etiladi:
Yalpi ichki mahsulotni sog’liqni saqlashga sarflash;
Birlamchi tibbiy yordamning mavjudligi;
Aholining immunizatsiya darajasi;
Homilador ayollarni malakali xodimlar tomonidan tekshirilishi darajasi;
Bolalarning oziqlanish holati;
Bolalar o’limi darajasi;
O’rtacha umr ko’rish davomiyligi;
Aholining gigienik savodxonligi
O’rtacha kattalar uchun ayrim biologik ko’rsatkichlar normasi
Arterial qon bosimi 140/90 MM sim. Ust dan yuqori emas
Tana harorati — 35,5 dan 37,4 °C gacha
Sog’lik nuqtai nazaridan arterial qon bosimining ikki darajasini aniqlash mumkin:

Slayd 10

Optimal: Sab 120 dan, Dab 80 MM sim. Ust dan kam emas
Normal: Sab 120-129, Dab 84 MM sim. Ust
Sab — sistolik arterial bosim. Dab — diastolik arterial bosim

Slayd 11

Jamoat salomatligi mezonlari
Tibbiy-demografik — tug’ilish darajasi, o’lim darajasi, aholining tabiiy o’sishi, chaqaloqlarning o’lim darajasi, muddatidan oldin tug’ilgan chaqaloqlar soni, kutilayotgan o’rtacha umr ko’rish darajasi.

Slayd 12

Kasallanish — umumiy, infektsion, vaqtinchalik mehnat qobiliyatini yo’qitsh bilan, tibbiy ko’riklarga ko’ra, asosiy noepidemik kasalliklar, gospitalizatsiyalangan.
Nogironlik ko’rsatkichlari.
Jismoniy rivojlanish ko’rsatkichlari.
Barcha mezonlar dinamikada baholanishi kerak. Aholi salomatligini baholashning muhim mezonlari salomatlik ko’rsatkichi (indeksi), ya’ni tekshirilish vaqtida (masalan, yil davomida) kasal bo’lmaganlarning ulushi hisoblanishi kerak.
Salomatlik omillari.
Salomatlik psixologiyasida sog’liqqa ta’sir qiluvchi uchta omil ajratiladi: mustaqil, uzatuvchi va motivatorlar.
Mustaqil: salomatlik va kasallik bilan o’zaro bog’liqligi (korrelyatsiyasi) eng kuchlidir:

Slayd 13

Salomatlikka yoki kasallikka moyil qiladigan omillar:
Xulq-atvori patterni; A (ambitsiyalik, agressivlik, kompetentlik, qo’zg’aluvchanlik, mushaklarning zo’riqishi, tezkor faoliyat turi, yurak-tomir kasalliklarining yuqori xavfi) va B (qarshi sifatlar) tipidagi xatti-harakatlar omillari

Slayd 14

Yordamchi dispozitsiyalar (masalan, optimizm va pessimizm).
Hissiy patternlar (masalan, aleksitimiya).
Kognitiv omillar — salomatlik va kasallik, norma, qadriyatlar, salomatlikka bo’lgan shaxsiy baho va boshqalar haqida tushunchalar.
Ijtimoiy muhit omillari — ijtimoiy qo’llab-quvvatlash, oila, kasbiy muhit.
Demografik omillar — jins omili, individual koping-strategiyalar, etnik guruhlar, ijtimoiy sinflar.

Slayd 15

Uzatuvchi omillar:
Turli darajadagi muammolarni boshqara olish.
Moddalar qabul qilish va ularning suiiste’mol qilinishi (spirtli ichimliklar, nikotin, oziq-ovqat buzilishlari).
Sog’likni mustahkamlaydigan xatti-harakatlar turlari (ekologik muhitni tanlash, jismoniy faollik).
Sog’lom turmush tarzi qoidalariga rioya qilish.
Motivatorlar:
Stressorlar.
Kasallikning mavjudligi (kasallikning o’tkir epizodlariga moslashish jarayoni).
Jismoniy salomatlik omillari:
Jismoniy rivojlanish darajasi;
Jismoniy tayyorgarlik darajasi;
Zo’riqishlar uchun funktsional tayyorgarlik darajasi;
Moslashuvchan zaxiralarni safarbar qilish (mobilizatsiya) darajasi va yashash muhitining turli omillariga moslashishni ta’minlaydigan bunday mobilizatsiyaga tayyorlik.

Slayd 16

Erkaklar va ayollarning umr ko’rish davomiyligidagi farq yashash joyiga bog’liqdir; Yevropada bu yetarlicha farq qilsa, Osiyo va Afrikaning bir qator mamlakatlarida deyarli yo’q bo’lib, bu birinchi navbatda jinsiy a’zoni kesish, homiladorlikning asoratlanishi, tug’ruq va yomon bajarilgan abort qilish tufayli ayollar o’limi bilan bog’liq.

Slayd 17

Mobilizatsiya darajasi va yashash muhitining turli omillariga moslashishni ta’minlaydigan bunday mobilizatsiyaga tayyorlik.
Jahon sog’liqni saqlash tashkiloti erkaklar va ayollar salomatligidagi farqlarni o’rganishda biologik mezonlarni emas, balki gender (irsiy) mezonlardan foydalanishni tavsiya qiladi, chunki aynan ular mavjud farqlarni yaxshi tushuntiradi. Sotsializatsiya jarayonida erkaklarda o’z-o’zini himoya qiladigan xatti-harakatlardan voz kechish, katta daromad olishga qaratilgan xatarli va tavakkalli xatti-hara-katlar amalga oshirilishi rag’batlantiriladi; ayollarda esa bo’lajak onalar sifatida salomatlikni saqlash. Ammo salomatlikning tashqi chiroy kabi namo-yoniga urg’u berilganda, sog’lom faoliyat ko’rsatish o’rniga xarakterli ayollar buzilishlari sodir bo’lishi mumkin, qoida tariqasida oshoqozon-ichak buzilishlari.

Slayd 18

Sog’liqni saqlashga gender yondashuv bilan bog’liq holda, ruhiy salomatlikning bir nechta modeli ishlab chiqildi:
Normativ, ruhiy salomatlikning ikki tomonlama standartini qo’llagan holda (erkak va ayollar uchun).
Androsentrik, ruhiy salomatlikning erkak standarti qabul qilingan.
Androgin, jinsdan qat’iy nazar, yagona ruhiy salomatlik standarti va mijozlarga nisbatan bir xil munosabatda bo’lishni o’z ichiga oladi.
Normativ bo’lmagan (Sandra Bem modeli bo’yicha) bu faqat erkaklarga yoki ayollarga tegishli bo’lgan xususiyatlar bilan assotsiatsiyalan-maydigan sifatlarga asoslangan.
Shifokorlar erkaklarga nisbatan o’zlarining kasalliklari haqida ayollarga to’liq bo’lmagan ma’lumot berishlari ko’rsatilgan
Salomatlik omillariga daromad va ijtimoiy mavqe, qo’llab-quvvatlash ijtimoiy tarmoqlari, ta’lim va savodxonlik, bandlik / mehnat sharoitlari, ijtimoiy muhit, jismoniy muhit, sog’liqni saqlash bo’yicha shaxsiy tajriba va qobiliyatlar, bolaning sog’lom rivojlanishi, biologiya va genetika rivojlanganlik darajasi, tibbiy xizmatlar va madaniyat tegishlidir
Ruhiy (psixik) salomatlik — insonning murakkab hayotiy sharoitlarini yengish, shu bilan birga eng optimal hissiy fonni va xatti-harakatlarning adekvatligini saqlab qolish qobiliyatidir. Ruhiy salomatlik tushunchasi, euthumiya («ruhiyatning yaxshi holati») Demokrit tomonidan tasvirlangan, Suqrotning hayoti va o’limiga tegishli bo’lgan ichki garmoniyaga erishgan insonning obrazi Platonning dialoglarida qayd qilingan

Slayd 19

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 20

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda