Rekombinat DNK va gen injenerligi

Slayd 1

Rekombinat dnk olish va gen injenerligi

Slayd 2

Gen injeneriyasi – bu maxsus usullar sistemasi bilan sun’iy ravishda (laboratoriyalarda ) bir organizmning DNK molekulasini olib ikkinchi bir organizmga ko’chirish bilan shug’ullanadi. Organizmlardan ajratib olingan DNK lar turli genomlarga xosdir.Ular rekombinat (duragay) DNK deb yuritiladi va yangi organizmga yuborilganda uni oqsil sinteziga qo’shilib ketishi kuzatiladi.
Gen injeneriyasi

Slayd 3

Gen injeneriyasi taksonomik tur
Gen injeneriyasi taksonomik turdan qat’iy nazar ularni genlarini operasiya yo’li bilan ko’chirish va butunlay yangi belgi va xususiyatlarga ega bo’lgan organizmlarni shakllantirish mumkin.1983 yilda Kallus , keyinchalik Ximer o’simlik “ sanbin” ( ingliz tilida sanflou er – (kungabokar) +”bin” (dukkak)) olingan .Dukkak genomidagi zapas oqsilni to’plashni boshqaruvchi gen fazeolinni kungaboqarga o’tkazishgan. Bu kungaboqar kishi organizmi uchun zarur oqsil , aminokislotalar yo’q, ular dukkak tarkibida bo’lganligi va bir o’simlik tarkibiga joylashtirish kishi organizmini oqsilga bo’lgan talabini qondirish imkonini beradi.

Slayd 4

Genlarni ko’chirishda bakterial to’qima
Bir organizm genini (taksonomik turdan kat’iy nazar) ikkinchi bir organizmga ko’chirish uchun ajratib olish va ko’chirib yangi organizmda begona genning ishlab ketishi organizda yangi belgi , xususiyatini hosil qiladi va bu organizm transgenli deb yuritiladi. Yangi organizmning DNK siga begona gen kiritilsa, u DNK ximer (duragay) deb yuritiladi. Genlarni ko’chirishda bakterial to’qimada uchraydigan Ti – plazmid DNK vositachi bo’lishi aniqlangan. Bu plazmid xromosoma DNK sidan alohida holda bo’ladi, tarkibida DNK ning miqdori xromosoma DNK siga nisbatan 20- 1000 marotaba kam.

Slayd 5

DNK yoki RNK molekulasi va unga berkitilgan begona gen
Eng keng tarqalgan Ti – plazmida vektori ichak tayoqchalaridan olingan . Ular bor-yo’g’i bir necha oqsildan tashkil topgan.
Umuman, genlarni ko’chirishda vositalar ( vektorlar) va to’g’ridan-to’g’ri genning o’zini ko’chirish yo’li mavjud.
Vektor – bu DNK yoki RNK molekulasi va unga berkitilgan begona gendan iborat .

Slayd 6

U katta bo’lmasligi va u kerakli gen yoki genlarni o’zida biriktirishi,
U replikasiya xususiyatiga ega bo’lishi,
Bir necha bor ko’payishi ( amplifikasiya) va kup miqdorda nusxa hosil qilishi,
Vektor DNK molekulasi bir necha nukleotidlardan ketma-ketligidan iborat bo’lishi va restriktaz fermenti yordamida genni klonlash .Ligazalar yordamida klonlashtiriladigan gen vektor bilan bitta yagona DNK holatiga keltirilishi:
Vektor o’z tarkibiga olgan genning ishlab ketishini ta’minlashi,
Oxiri uning kerakli organizm to’qimasiga quyish.
Vektorlarga quyidagi talablar qo’yilgan.

Slayd 7

Gen injeneriyasida birinchi etapda genni ajratib olish
Gen injeneriyasida birinchi etapda genni ajratib olish lozim. Ximiyaviy sintezlash asosida olinadi. X genni Ti plazmida yordamida vektor usulida ko’chirish:

Slayd 8

Begona genni to’g’ridan-to’g’ri ko’chirish.
Bunda quyidagi usullardan foydalaniladi.
a) Mikroineksiya
b) Elektroporaksiya
v) Liposomaga yig’ish
g) Transformasiya
d) Protoplastlarni qo’shish.

Slayd 9

a) Mikroineksiya – hayvonlar to’qimasiga DNK ko’chirish uchun ishlab chiqilgan usul. Bunda mikroigna orqali DNK yadro protoplastga maxsus qurilma orqali yuboriladi. Ukrainaning Kiyev shahridagi Yu.Yu.Gleb laboratoriyasida bajarilmoqda.
b) Elektroporaksiya – bu yuqori elektr impuls yordamida DNK ni to’qima membranasidan o’tkaziladi. Bunda to’kima membranasi shok holatiga keltirilib , DNK o’tkaziladi. O’simliklarda qo’llaniladi.
v) Liposomaga yig’ish – o’simliklarda qo’llaniladi.

Slayd 10

O’simliklarda ko’chirilgan gen yangi organizmda begonaligi sezilmasligi to’qima RNK polimeraza fermenti o’zining gen sifatida qabul qilishi sintez prosessiga qo’shilib ketishi lozim. 1960 yilda fransuz biologi J.Jarskiy va boshqalar kalamush to’qimalarini sun’iy muhitda o’stirishdi. Bunda ikki liniyalardan olingan to’qimalar sun’iy muhitda o’stirilib duragaylandi va uchinchi tip to’qima hosil qilishdi. Somatik to’qimalarni duragaylash texnikasini yaponiyalik I.Okada va angliyalik G.Xarrislar ishlab chiqishdi. Ular duragaylash uchun “ Senday ” virusidan foydalanishni tavsiya etgan.Bu virus ikki to’qimani qo’shilib ketishini ta’minlaydi.Virusni (Senday) ni ultrabinafsha nur bilan RNK siga ta’sir qiladi va oqsilli qobig’i saqlanib qolinadi. Bunda ta’sir qilishda virusning infeksion xususiyati yo’qolib to’qimalarni qo’shish imkoniyati saqlanib qolinadi.

Slayd 11

Somatik duragaylashda o’simliklarda protoplast tayyorlaniladi.To’qima membranasi maxsus ferment bilan buzilib olinadi va polietilen glikoliyen (PEG) bilan ishlanib o’simlik to’qimasi qo’yiladi. Bu usul bilan hozirda tamaki, soya, gorox, sabzi, geterokarionlar, paraseksual, duragay o’simlik xillari olingan. Duragay to’qimalar in Vitroda erkin ko’payadi va poya barg hosil qilgandan dastlabki formalari (ota-ona) formalari bilan payvand qilinadi. Bunday o’simlik gullaydi , urug’ hosil qiladi.
Biotexnologiya – 1919 yil venger olimi Karl Eriki terminni ishlatgan.

Slayd 12

Biotexnologiya – yirik muammolarni oziq-ovqat, sanoat, sog’liqni saqlash, kishlok xujaligida xayotiy jarayonlarni tezlashtirishga karatilgan sistemalar yigindisidan iborat.
Jaxonda yirik biotexnologik markazlar
AKSh da : Genenteeh, cetus,Biogen, Limunogen.
Yaponiyada: Suntory, Asahi Chemicol, Industry, BiDEC;
Germaniyada: Boehringer Mann heim, Linvitron
Fransiyada: Biofrance, Paribos Carteks va boshkalar.

Slayd 13

Uzbekistonda birinchi marta A.I.Nuriddinov UzSPE va KITI da 1989 yilda ,keyinchalik farmasevtika institutida tashkil kilingan. Xozirda genetik ilmiy tadkikot institutida va SamKXI da tashkil etilgan.

Slayd 14

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 15

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda