Mustaqillik davri adabiy tanqidchiligi

Slayd 1

Mustaqillik davri tanqidchiligi

Slayd 2

Adabiy tanqid va badiiy mahorat masalalari,

Adabiy tanqidchilar faoliyati,

Ozod Sharafiddinov, Qozoqboy Yo‘ldoshev hamda adabiy tanqid,

Abdug‘afur Rasulov, Umarali Normatov tadqiqotlarida tanqidiy qarashlar.

Mustaqillik davrida adabiy tanqidchilik

Reja:

Slayd 3

Istiqlol davri adabiyotining asosiy xususiyatlari, o’ziga xos tamoyillari haqida so’z yuritilgan. Mustaqillik yillariga kelib, tarixga, tarixiy shaxslar obraziga haqqoniy yondashish an’anasi yetakchilik qlmoqda. Bu davr adabiyoti insonning botiniy olamini badiiy talqin etar ekan, turfa xil ramzlar, majoziy talqinlar an’anasini ham yuksak darajaga ko’tardi. She’riyatda esa turfa xil ohanglar, uslubiy izlanishlarni kuzatishimiz mumkin.

(1929-yil 1-mart – 2005-yil 4-oktyabr) – adabiyotshunos, adabiy tanqidchi. U 1929-yil 1-martda Qoʻqon yaqinidagi Oxunqaynar qishlogʻida tugʻildi. Toshkentdagi 14-oʻrta maktabni, Oʻrta Osiyo Davlat universiteti (hozirgi Oʻzbekiston milliy universiteti) filologiya fakultetini tugatdi (1951). Moskvada aspiranturani tugatdi, fan nomzodi ilmiy darajasini oldi (1955). Ozod Sharafiddinov poeziya muammolari bilan shugʻullandi, oʻzbek sheʼriyati va uning holati haqida adabiy-tanqidiy maqolalar yozdi. Oʻsha davrdagi ilmiy-ijodiy, adabiy-tanqidiy izlanishlari «Zamon. Qalb. Poeziya» (1962) asarida oʻz aksini topgan. XX asrning 60-80-yillarida u Choʻlpon hayoti va ijodini targʻib qilishga intildi. Ozod Sharafiddinov oʻzbek adabiyotining Oybek, Gʻafur Gʻulom, Abdulla Qahhor, Shayxzoda, Mirtemir, Zulfiya singari namoyandalari haqida adabiy portretlar yaratdi: «Isteʼdod jilolari» (1976), «Adabiy etyudlar» (1968), «Abdulla Qahhor» (1988), «Birinchi moʻjiza» (1979). Olim ijodida oʻzga adabiyotlar namoyandalari ijodi haqida yaratilgan «Yalovbardorlar» (1974) adabiy-tanqidiy ocherklar kitobi muhim oʻrin egallaydi. Ozod Sharafiddinov XX asrning 60-yillaridan XXI asrgacha boʻlgan oʻzbek adabiy jarayonidagi holatlarni «Talant – xalq mulki» (1979), «Adabiyot – hayot darsligi» (1981), «Goʻzallik izlab» (1985), «Haqiqatga sadoqat» (1988), «Sardaftar sahifalari» (1999), «Prezident» (2003) singari asarlarida aks ettirdi.

Mustaqillik yillarida Ozod Sharafiddinov ham adabiy tanqidchi, ham tarjimon, ham jamoat arbobi sifatida ulkan ishlarni amalga oshirdi. «Choʻlpon» (1991), «Choʻlponni anglash» (1994) kitoblari, «E’tiqodimni nega oʻzgartirdim» (1997) asarlarida munaqqidning estetik prinsiplari aks etgan. Keyingi yillarda Ozod Sharafiddinov oʻzbek adiblari, madaniyat-sanʼat arboblari, olimlar haqida oʻnlab maqolalar yozdi. U jahon adabiyotining koʻplab namoyandalari asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qildi. «Koʻlmak suvda quyosh parchasi» (fransuaza Sagan), «Qadimgi xitoy nasri namunalari», «Monumental targʻibot» (Vl. Boynovich), «Al-ximik» (Paulo Koel’o) singarilar.

Ozod Sharafiddinov

Slayd 4

Ozod Sharafiddinov adabiyotshunos, adabiy tanqidchi. O.Sharafiddinov 1929-yil 1-martda Qoʻqon yaqinidagi Oxunqaynar qishlogʻida tugʻildi. Toshkentdagi 14-oʻrta maktabni, Oʻrta Osiyo Davlat universiteti (hozirgi OʻzMU) filologiya fakultetini tugatdi (1951). Moskvada aspiranturani tugatdi, fan nomzodi ilmiy darajasini oldi (1955).

Ozod Sharafiddinov poeziya muammolari bilan shugʻullandi, oʻzbek sheʼriyati va uning holati haqida adabiy-tanqidiy maqolalar yozdi. Oʻsha davrdagi ilmiy-ijodiy, adabiy-tanqidiy izlanishlari «Zamon. Qalb. Poeziya» (1962) asarida oʻz aksini topgan. XX asrning 60-80 yillarida u Choʻlpon hayoti va ijodini targʻib qilishga intildi. O. Sharafiddinov oʻzbek adabiyotining Oybek, Gʻafur Gʻulom, Abdulla Qahhor, Shayxzoda, Mirtemir, Zulfiya singari namoyandalari haqida adabiy portretlar yaratdi: «Isteʼdod jilolari» (1976), «Adabiy etyudlar» (1968), «Abdulla Qahhor» (1988), «Birinchi moʻjiza» (1979). Olim ijodida oʻzga adabiyotlar namoyandalari ijodi haqida yaratilgan «Yalovbardorlar» (1974) adabiy-tanqidiy ocherklar kitobi muhim oʻrin egallaydi. O. Sharafiddinov XX asrning 60- yillaridan XIX asrgacha boʻlgan oʻzbek adabiy jarayonidagi holatlarni «Talant – xalq mulki» (1979), «Adabiyot – hayot darsligi» (1981), «Goʻzallik izlab» (1985), «Haqiqatga sadoqat» (1988), «Sardaftar sahifalari» (1999), «Prezident» (2003) singari asarlarida aks ettirdi.

Slayd 5

– (1949-yil, Sirdaryo) — adabiyotshunos olim, pedagogika fanlari doktori, Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi aʼzosi, Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyoti universiteti professori. Qozoqboy Yoʻldoshev 1949-yil 9-mayda Sirdaryo viloyatida tugʻilgan. 1956–1966-yillarda Boyovut tumanidagi 8-oʻrta maktabda tahsil olgan.1966–1970-yillarda Gʻafur Gʻulom nomidagi Sirdaryo davlat pedagogika institutining oʻzbek filologiyasi fakultetini imtiyozli bitirgan. 1970–1977-yillarda Guliston tumanidagi 1–15-maktablarda til va adabiyot oʻqituvchisi. 1977–1979-yillarda 9-hunar texnika bilim yurtida oʻquv boʻlimi mudiri, direktor oʻrinbosari lavozimida faoliyat yuritgan. 1980–1985-yillarda Oʻzkompartiya Guliston raykomida instruktor, qishloq xoʻjalik xodimlari kasaba uyushmasi Guliston raykomi raisi, «Qizil tong» kolxozi parkomi kotibi lavozimlarida ishladi. 1986–1994-yillarda Guliston davat universtiteti oʻqituvchisi, katta oʻqituvchisi, dotsent, «Pedogogika va boshlangʻich taʼlim metodikasi» kafedrasi mudiri, «Oʻzbek filologiyasi» fakulteti dekani lavozimlarida mehnat qildi.

1994-yildan 1998-yilgacha Qori Niyoziy nomidagi Oʻzbek pedagogika fanlari ilmiy-tadqiqot institutida boʻlim mudiri, ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosarlari boʻlib ishlagan.1998-yilning aprelidan 2000-yilning avgustigacha Oʻzbekiston Milliy universtiteti «Oʻzbek filologiyasi» fakulteti dekani boʻldi. Shundan soʻng Qozoqboy Yoʻldoshev hozirga qadar «Matnshunoslik, milliy uygʻonish davri va hozirgi oʻzbek adabiyoti» kafedrasi professori boʻlib ishlaydi.

Qozoqboy Yoʻldoshev

Slayd 6

— yozuvchi, tarjimon, tarjimashunos, tanqidchi. 1937-yil 27-dekabrda Toshkentda hunarmand oilasida tugʻildi. Oʻrta maktabni tugatgach, 1956—1961-yillarda SAGU (hozirgi OʻzMU) ning filologiya fakultetida oʻqidi. 1961—1982-yillarda Davlat badiiy adabiyot nashriyotida kichik muharrir, tahririyat mudiri, bosh muharrir oʻrinbosari lavozimlarida ishladi. 2025-yil Ogahiy nomidagi Xalqaro badiiy tarjimonlik tanlovida jahon nasridan o‘zbek tiliga tarjima yo‘nalishi bo‘yicha taqdirlandi. Mumtoz adabiyot, folklor, adabiy tanqid, badiiy tarjima, koʻp tomlik asarlarning nashr etilishida munosib hissasini qoʻshdi. 1982-1995-yillarda «Oʻzbekiston adabiyot va sanʼati» gazetasida bosh muharrir oʻrinbosari boʻlib ishladi. 1995-yilda «Milliy tiklanish» demokratik partiyasini tashkil etdi. U mazkur partiyaning raisi (1996-yildan), «Milliy tiklanish» gazetasining bosh muharriri. Ibrohim Gʻafurov «Goʻzallikning olmos qirralari» (1964) «Unutilmagan bogʻ» (1965), «Joziba» (1970), «Yonar soʻz» (1973), «Yam-yashil daraxt» (1976), «Yurak-alanga» (1980). «Lirikaning yuragi» (1982), «Sheʻriyat – izlanish demak» (1984), «Oʻttiz yil izhori» (1987), «Dil erkinligi» (1998) singari adabiy tanqidiy, badia kitoblar muallifi. U «Darvoza», «Humo qushim», «Qaldirgʻochim» singari sheʼriy nasrlar yoxud mansuralari bilan eʼtibor qozondi. ,,Yangi asr avlodi» nashriyoti tomonidan muallifning 20 jildlik asarlari nashr etish rejalashtirilib, hozirgacha 8 jildi chop etilgan.

Ibrohim Gʻofurov

Slayd 7

Abdugʻafur Rasulov (1937-yil 1-iyul Toshkent, Oʻzbekiston SSR — 2014-yil 17-sentyabr, Toshkent, Oʻzbekiston) — Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy universitetining oʻzbek filologiyasi fakulteti professori, filologiya fanlari doktori. Oʻzbekiston Respublikasi fan arbobi Abdugʻafur Rasulov 1937-yilning 1-iyul kuni Toshkent shahrida tavallud topgan. 1970-yilda dotsent ilmiy unvonini olgan. 1970—1971-yillarda Toshkent Davlat universiteti talaba va aspirantlar kasaba uyushmasining raisi sifatida faoliyat olib borgan. 1979-yilda Abdugʻafur Rasulov Yozuvchilar uyushmasiga qabul qilingan. 1996-yildan boshlab 1998-yilga qadar Oʻzbekiston Milliy universiteti oʻzbek filologiyasi fakultetining dekani sifatida faoliyat yuritgan. 2002-yilda «Hozirgi o’zbek tanqidchiligida talqin va tahlil muammosi» mavzusida ilmiy ishni yoqlab, filologiya fanlari doktori ilmiy darajasini olgan.

2004-yilda professor ilmiy unvonini olgan hamda shu yili universitetining oʻzbek filologiyasi fakulteti «Jahon adabiyoti va nazariyasi» kafedrasi professori sifatida oʻz faoliyatini boshlagan. Abdugʻafur Rasulov 2014-yil 17-sentyabrda vafot etgan.

Abdugʻafur Rasulov tanqidchilikda ham chuqur bilimga ega bo’lgan. 1985-yilda chop etilgan «Tanqidchilik ufqlari» kitobidan tortib «Ilmi g‘aribani qo‘msab» (1998) nomli risolasigacha boʻlgan izlanishlarida tanqidchiligimiz haqida keng yoritib bergan. Sharq adabiyotshunosligidagi talqin ilmi haqida fikr yuritib, tanqidchilikda yangicha yondashuvlarning shakllanishi zaruriyat ekanligini ilmiy asoslab bergan. Olimning «Hozirgi oʻzbek tanqidchiligida tahlil va talqin muammosi» nomi ostida nashr etilgan doktorlik tadqiqoti ham tanqidchilik sohasiga doir koʻpgina jihatlarni yoritib bergan. Abdugʻafur Rasulov tanqid nazariyotchisi sifatida eʼtirof etilgan. 2006-yilda domlaning «Tanqid, talqin, baholash» nomli kitobi nashrdan chiqqan.

Abdugʻafur Rasulov

Slayd 8

Umarali Normatov — adabiyotshunos, tanqidchi. Umarali Normatov 1931-yil 3-yanvarda Fargʻona viloyatining Rapqon qishlogʻida tugʻilgan. Oʻrta Osiyo Davlat universiteti (hozirgi OʻzMU) filologiya fakultetini tugatgan (1952–1957), aspiranturasida taʼlim olgan (1959–1962).

1962-yildan hozirgi kungacha oʻzbek adabiyoti kafedrasida katta oʻqituvchi, dotsent, professor, mudir boʻlib ishlamoqda. Adabiy tanqidchilik faoliyatini 1957-yildan boshlagan: hozirgacha 20 dan ortiq kitobi, 500 dan ortiq maqola, taqrizlari bosilgan. Adabiyotshunos olimning faoliyati yaxlit holda zamonaviy adabiy jarayon hamda yangi oʻzbek adabiyoti tarixi, taraqqiyoti masalalari yechimiga yoʻnaltirilgan.

U 1962-yilda filologiya fanlari nomzodi, 1978-yilda filologiya fanlari doktori ilmiy darajasini olgan. «Nasrimiz ufqlari» (1974), «Yetuklik» (1982), «Qalb inqilobi» (1986), «Qodiriy bogʻi» (1996), «Umidbaxsh tamoyillar» (2000) singari asarlarida yangi oʻzbek adabiyoti, uning namoyandalari ijodining muhim tomonlari yoritib berilgan. Umarali Normatov «Oʻzbekiston fan arbobi» (1981), Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1989).

Umarali Normatov

Slayd 9

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 10

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda