Leksikologiya o‘qitish metodikasi

Slayd 1

Leksikologiya o‘qitish metodikasi
W
e
l
k
s
i
d
a
t
z
u
m
r

Slayd 2

Mashg‘ulotning maqsadi
Ta’limiy
talabalarga leksikologiya, frazeologiya,lug‘atlar bo‘yicha dars o‘tish metodikasini o‘rgatish.
Tarbiyaviy
talabalarning leksikologiyadan olgan bilimlari orqali bog‘lanishli nutq egalari bo‘lishga erishish.
Rivojlantiruvchi
talabalarning mazkur mavzu yuzasidan dars o‘tish metodikasi bo‘yicha bilim, ko‘nikma va malakalarini shakllantirish va pedagogik faoliyatga tayyorlash.
M
L
I

Slayd 3

Reja:
01
03
02
04
Leksikologiya haqida
Leksikologiya o‘qitishning maqsadi
Metodlar
Amaliy topshiriqlar
E
T
O
D
M
A

Slayd 4

Leksikologiya haqida
01
E
X
T
S
ME
TH

Slayd 5

Leksikologiya
-leksik-grammatik prinsip, (so‘zning leksik va grammatik ma’nolarini qiyoslash);
-kontekst (matn) li prinsip (so‘zni matnning sintagmatik aloqa vositasi sifatida
qarash).
Leksika atamasi – grekcha lexicos so‘zidan olingan bo‘lib “so‘zga aloqador” degan ma’noni bildiradi. Tilning lug‘at tarkibini o‘rganuvchi soha leksikologiya deyiladi. Tilshunoslikning leksikologiya bo‘limini o‘rganishda quyidagi prinsiplar qo‘llanadi:
TH
CA

Slayd 6

O‘qitish jarayonida amal qilinadigan bu prinsiplar o‘quvchilarning so‘z va frazeologik birikmalar mohiyatini tushunishni ta’minlaydi. So‘z ma’nolarini aniqlashda matnning roli katta.” Kontekst so‘zlarni boshqa ma’nolardan tozalaydi” (Potebnya). “ So‘z ma’no bildiradigan tovushlar to‘dasi. Yaratilish tug‘ma tabiat (Fitrat).
l
I
t

Slayd 7

So‘zlarni matnda qarash zaruriyati u yoki bu so‘z ma’nosini aniqlash imkoniyatini beradi. Leksikologiyani o‘qitish jarayonida o‘quvchilarning diqqati so‘z ma’nolarining ana shu xususiyatlariga ham doimo qaratilish zarur. Maktabda leksikologiya o‘qitishning asosiy maqsadi so‘z va tushunchalarning o‘zaro munosabati, so‘zlarning ma’no tiplari, so‘z ma’nolarining ifodalanish yo‘llarini o‘rganishdir.

Slayd 8

So‘z ma’nolarining taraqqiyoti, ko‘p ma’nolilikning hosil bo‘lishi,
lug‘at tarkibining grammatik qurilish bilan bog‘liqligi, so‘zning grammatik ixtiyoriga o‘tgandan keyin o‘zgarish sabablari, iboralar va ularning shakllanishini o‘rganish leksikologiya o‘qitishning asosiy vazifasi sanaladi.
MU
TH
s
o
M

Slayd 9

Bu bo‘limda o‘quvchilar so‘z va uning lug‘aviy ma’nosi, so‘zning o‘z va ko‘chma ma’nosi, ma’nodosh so‘zlar, uyadosh so‘zlar, qarama-qarshi ma’noli so‘zlar, paronimlar, tarixiy, eskirgan va yangi so‘zlar, kasb-hunarga oid so‘zlar,
atamalar, olinma so‘zlar, ibora va tasviriy ifodalarni, o‘zbek tilining so‘z boyligi, o‘zbek tili lug‘atining boyish manbalari, lug‘atlarning turlarini o‘rganadilar.
L
I
F

Slayd 10

Leksikologiyada interfaol ta’lim o‘quvchilarga turli foyda keltiradi. Bu ularni kontekstda so‘z ma’nolarini tahlil qilishga chaqirish orqali ularning tanqidiy fikrlash va muammoni hal qilish ko‘nikmalarini oshiradi. Bu, shuningdek, faol so‘z boyligini o‘zlashtirishga yordam beradi, chunki talabalar yangi so‘zlardan foydalanish uchun keng imkoniyatlarga ega bo‘ladilar.
I
N
T
L
O

Slayd 11

Texnologiyaning kuchidan foydalanish leksikologiya ta’limida inqilob qilishi mumkin. Onlayn so‘z o‘yinlari, lug‘at ilovalari va til o‘rganish platformalari kabi raqamli vositalar interaktiv va shaxsiylashtirilgan o‘rganish tajribasini taqdim etadi. Ushbu vositalar har bir talabaning individual ehtiyojlarini qondiradigan tezkor fikr-mulohazalarni, taraqqiyotni kuzatish va moslashuvchan o‘rganishni taklif qiladi.
Z
o‘
S

Slayd 12

Onlayn lug‘atlar va leksikon resurslari talabalarga so‘zlar, ularning ta’riflari, sinonimlari, antonimlari va foydalanish misollarining keng ma’lumotlar bazasini taqdim etadi. Istalgan vaqtda va istalgan joyda foydalanish mumkin bo‘lgan ushbu manbalar talabalarga an’anaviy darsliklardan tashqari so‘zlar dunyosini kashf qilish imkonini beradi.

Slayd 13

Podkastlar, videolar va yozib olingan nutqlar kabi audiovizual materiallar leksikologiya darslarida so‘zlarni jonlantiradi. Ular real hayotiy kontekstlarni taqdim etadi va so‘zlardan foydalanishni ko‘rsatadi, talabalarga ularning ma’nolari va nuanslarini tushunishga yordam
beradi. Multimedia resurslarini o‘z ichiga olgan holda, o‘qituvchilar o‘rganish tajribasini yanada
dinamik va qiziqarli qiladi.

Slayd 14

Interfaol taqdimotlar va infografika leksikologiyada so‘z munosabatlari, so‘z yasalish jarayonlari va semantik sohalarni ko‘rish uchun samarali vositadir. Interfaol taqdimotlar orqali talabalar turli xil ma’lumotlar qatlamlarini o‘rganib, mazmun bilan o‘zaro aloqada bo‘lishlari mumkin.

Slayd 15

Boshqa tomondan, infografika murakkab lingvistik tushunchalarni vizual jozibador va tushunarli formatda taqdim etadi. Leksikologiyani o‘qitishda fanlararo yondashuvlar va interfaol ta’lim usullarini qo‘llash so‘z kuchini chuqur tushunish va qadrlash. Texnologiya va multimedia resurslari yordamida talabalar leksikologiyaning qiziqarli olamiga interfaol va qiziqarli sayohatga chiqishlari mumkin.

Slayd 16

Leksikologiya o‘qitishning maqsadi
02
A
T
N
M
ME
TH

Slayd 17

Shundan keyin so‘zlarning o‘z va ko‘chma ma’nolari haqida ma’lumot
berilib, uning ko‘p ma’noli so‘zlarga aloqasi, ya’ni ko‘chma ma’nolar asosida ko‘p ma’noli so‘zlarning paydo bo‘lishi tushuntiriladi va mashq-topshiriqlar bajarib mustahkamlanadi.
O‘qituvchi sinf o‘quvchilariga leksikologiya bo‘limini o‘ta
boshlaganidanoq lug‘atlar bilan ishlashni mashq qildira borishi kerak. Lug‘at alifbo tartibidagi butun olam (Frans). “Imlo lug‘ati”, “O‘zbek tilining izohli lug‘ati” kabi lug‘atlardan foydalanish yo‘llarini tushuntirish yo‘llari bilan birga bularning o‘quvchilar uchun doimiy yo‘ldosh ekanligini uqtirish zarur.

Slayd 18

Bunda asosiy e’tibor ko‘chma ma’noning aniqlashga qaratiladi. Ko‘chma ma’noli nutqning ta’sirchanligini oshiradi, nutqni bezaydi. So‘zning ko‘chma ma’nosi, qanday ma’noda qo‘llanilganligi matnda aniqlanadi. Ular (o‘z va ko‘chma) ning uyadoshlarini topish – o‘quvchilarning so‘z boyligini oshirish, so‘z ma’nolarini to‘g‘ri sharhlash imkoniyatini yaratadi.
RE
EN

Slayd 19

Metodlar
03
A
T
N
M
ME
TH

Slayd 20

E
T
O
D
M
Leksik birliklarni o‘qitishda qo‘llaniladigan metodlar
Kommunikativ yondashuv metodi
Kuzatish metodi
Lug‘at ishlari metodi
Tahlil va taqqoslash metodi

Slayd 21

1. Bu hovlida bir gul bor,
Uning ismi Oqila…
2. Alisherning irodasi po‘latdan.
1. Hovlimizda
bir necha xil gul bor. Ularni otam o‘tqazgan.
2. Har qanday nina po‘latdan yasaladi.
L
U
G
Masalan:
“Gul” so‘zi qiyoslanadi

Slayd 22

Ushbu juftlikdagi farqlarini izohlang!
Misollar
Bank-bank
Yoriq – yorug‘
Sop – sof
Jayron – jiyron
Ariq – oriq
Zirak – ziyrak
Beton – bidon
Orden – order
Yod – yot
Paqir – faqir
Amr-amir
She’r-sher

Slayd 23

Ushbu gaplardagi ko‘z so‘zining mazmunlarini izohlang!
1. Ko‘zingizni ehtiyot qiling!
2. Uzukning ko‘zi qimmat baho toshdan edi.
3. Derazaning ko‘ziga oyna qo‘ydirdik.
4. Eski buloqning ko‘zi ochildi.
5. Bu taxtaning ko‘zi ko‘p ekan.
6. Ahmad aka – ishning ko‘zini biladigan odam.
Z
O‘
K

Slayd 24

Nuqtalar o‘rniga qavs ichidagi sinonimik qatordagi ma’nosi to‘g‘ri kelgan so‘zni qo‘yib ko‘chiring. Sinonim so‘zlar o‘rtasida qanday farq bor ekanligi haqida gapiring!
1. Tulki:
– U qanday odamzod ekan? – debdi:
Dev:
– Soqollari uzun, belida arqoni bor, eshak mingan chol, – debdi.
– Tulki qarsak urib …….(tabassum qilibdi, jilmayibdi, kulibdi).
TH
CA

Slayd 25

2. –Ha, bizni otangdan qolgan qarzing uchun olib kelayotgan ekansan,- deb tulkining dumidan ushlab yerga bir uribdi. Tulkining og‘zi qiyshayib, tishi irjayib, ……( vafot etibdi, o‘lib qolibdi, rahmatli bo‘libdi).
3. Shundan keyin bular bir-birlari bilan tanish-bilish bo‘lib, gaplashib ketibdilar. Har ikkalalari o‘zlarining boshlaridan o‘tganlarini ……. ( aytishibdi, nutq irod
etishibdi, so‘zlashibdi ).
4. Qo‘zi: – Ey bo‘ri, meni nima qilmoqchisan?-debdi.
Bo‘ri: – Men seni …..( tanovul qilaman, yeyman, iste’mol qilaman),- deb javob beribdi.
U
L
K
I
T
MI
TH

Slayd 26

Matndan olingan so‘zlarni izohi bilan moslab yozing!
ohorli
hayitlik
iroqi
o‘sha tobda
ma’yuslik
Hayit bayrami munosabati bilan beriladigan sovg‘a
turmush qurgan yosh ayol
tushkun, g‘amgin holat
shu paytda, shu vaqtda
g‘amgin, tushkun holatda bo‘lmoq
hojat, ehtiyoj
yangi, kiyilmagan
gul tikish usulidagi bezak shakli
kori
mung‘aymoq
juvon

Slayd 27

Paronimlar
Buyruq
Hukmdor
Amr- Amir
01
12 ta yulduz turkumi
Mas’uliyat
Burj – Burch
02
Cholg‘u asbobi
Vagon bo‘lmasi
Tanbur-Tambur
03

Slayd 28

Iboralar mazmunini toping va izohlang!
Ibora
Ma’nosi
til biriktirmoq
tanilmoq
tilga tushmoq
kelishmoq
tiliga erk bermoq
afsuslanmoq
tilini tishlamoq
bemalol gapirmoq
tili bormadi
gapirmoq
tilga kelmoq, tilga kirmoq
aytolmadi

Slayd 29

Berilgan so‘zlarga mos tasviriy ifodalarni moslashtirib, ko‘chiring!
yer
chigit
mehnat
suv
makkajo‘xori
samolyot
neft
sher
peshona teri
ekinning qoni
dala malikasi
zangori gilam
baraka urug‘i
samo qushi
qora oltin
o‘rmon shohi

Slayd 30

XULOSA
tahlil, taqqoslash, kuzatish, kommunikativ va lug‘at bilan ishlash metodlari o‘quvchilarda mustaqil fikrlashni rivojlantiradi.
o‘quvchilarda so‘z boyligi va so‘z ma’nolarini anglash, ularni nutqda to‘g‘ri qo‘llash ko‘nikmasini shakllantirishga xizmat qiladi.
so‘zlarni uslubiy va semantik jihatdan to‘g‘ri tanlab ishlatadigan kadrlar tayyorlashdan iboratdir.
Leksikologiyani o‘qitish jarayonida nazariy bilim bilan amaliy ko‘nikma uyg‘un bo‘lishi lozim.
01
02
03
04

Slayd 31

E’TİBORİNGİZ UCHUN RAHMAT!
Bizni ijtimoiy tarmoqlarda kuzatib boring!
R
M
A
H
T

Slayd 32

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda