Hujayra sikli mavzusiga doir masala va mashqlar yechish (Mitoz)

Slayd 1

Hujayra sikli mavzusiga doir masala va mashqlar yechish (Mitoz)

Slayd 2

Reja:
Ko‘payishning ahamiyati.
Jinssiz ko‘payish turlari.
Hujayra darajasidagi ko‘payish xossalari.
Mitoz.
Profaza, Metafaza, Anafaza, Telofaza.

Slayd 3

Kirish. Ko’payishning ahamiyati
Ko‘payishning ahamiyati. Ko‘payish genetik rekombinatsiya orqali yangi turlarni yaratish jarayonida zaruriy bosqichdir. Ko‘payish turli xil turlarni yo‘q bo‘lib ketishdan saqlab qolish imkoniyatiga ega. Genetik uzatish jarayoni orqali bolalar ota-onalarining genlarini meros qilib oladilar. Bu uzoq muddatda yangi turlarning paydo bo‘lishiga olib keladi.

Slayd 4

Hujayra o‘sishi
DNK sintezi
Hujayra sikli fazalari

Slayd 5

Ko‘payishning ahamiyati
Ko‘payish genetik rekombinatsiya orqali yangi turlarni yaratish jarayonida zaruriy bosqichdir. Ko‘payish turli xil turlarni yo‘q bo‘lib ketishdan saqlab qolish imkoniyatiga ega. Genetik uzatish jarayoni orqali bolalar ota-onalarining genlarini meros qilib oladilar. Bu uzoq muddatda yangi turlarning paydo bo‘lishiga olib keladi.

Slayd 6

Ko‘payishning ikki turi
Ko‘payish sohasida ikkita tur mavjud: Ikkala ota-ona ham ko‘payish jarayonida ishtirok etishlari kerak. Jinssiz ko‘payish jarayonida faqat bitta ota yoki ona organizmi ishtirok etadi. Jinssiz ko‘payish jinsiy ko‘payishdan kam samaralidir. Buning sababi shundaki, jinsiy ko‘payish erkak va ayol jinsiy hujayralarining birlashishini talab qiladi.

Slayd 7

Natijada, naslning individual farqlarini rivojlantirish imkoniyati yuqori bo‘ladi. Boshqa tomondan, jinssiz ko‘payish faqat bitta ota yoki onani organizmini o‘z ichiga oladi. Aynan shuning uchun ham barcha avlodlar ota-onalari bilan har tomonlama bir xil bo‘lib, genetik jihatdan farq qilmaydi.

Slayd 8

Jinssiz ko‘payish turlari
Bo‘linish
Tomir tuplanishi
Vegetativ ko‘payish
Spora shakllanishi
Parchalanish
Agamogenez.
Partenogenez
Fakultativ partenogenez
Ikkiga bo‘linish
Ko‘p bo‘lakga bo‘linish

Slayd 9

Mitoz
Interfaza
Profaza
Metofaza
Anafaza
Telofaza

Slayd 10

Yopiq intranuklear plevromitoz
Yopiq ekstranuklear plevromitoz
Yopiq ortomitoz
Yarim ochiq ortomitoz
Yarim ochiq plevromitoz
Ochiq ortomitoz

Slayd 11

Mitoz
Mitoz (qadimgi yunoncha: μίτος – mitos — ip), kariokinez — eukariot hujayralarning boʻlinib koʻpayish usuli. Mitozdan oldin hujayra boʻlinishga tayyorgarlik davri interfazani oʻtadi. Interfazada DNK, oqsil, ATF sintez boʻladi. Natijada xromosomalardagi DNK miqdori ikki hissa ortadi. Bu jarayon replikatsiya deyiladi. Mitoz 4 ta faza: profaza, metafaza, anafaza, telofazadan iborat. Profazada xromosomalar spirallashib, yiriklashaboshlaydi; yadro membranasi va yadrocha yemirilib, xromosomalar sitoplazmaga tarqalib ketadi.

Slayd 12

Mitoz
Profaza oxirida sentrosomalar hujayra qutblariga joylashib oladi; ular o‘rtasida mikronaychalardan iborat axromatin ipchalar paydo bo‘lib, bo‘linish duki hosil bo‘ladi. Metafazada xromosomalarning spirallashib yo‘g‘onlashuvi davom etadi. Metafaza oxirida xromosomalar hujayra markazida bo‘linish o‘qi ekvatorida joylashib oladi.

Slayd 13

Mitoz fazalari
Telefaza
Profaza
Anafaza
Metafaza

Slayd 14

Interfaza hujayra siklining nisbatan qisqa Mitoz fazasiga qaraganda ancha uzoqroq fazadir. Interfazada hujayra o‘zini hujayra bo‘linish jarayoniga tayyorlaydi. Interfaza uchta kichik fazaga bo‘linadi: G1 (birinchi bo‘shliq), S (sintez) va G2 (ikkinchi bo‘shliq). Interfazaning barcha uch qismida hujayra oqsillar va sitoplazmatik organellalarni ishlab chiqarish orqali o ‘sadi. Biroq, xromosomalar faqat S fazasida replikatsiya qilinadi.

Slayd 15

Shunday qilib, hujayra o‘sadi (G1), o‘z xromosomalaridagi xromatidalarni (S) ko‘paytirib, o‘sishda davom etadi, o‘sadi va mitozga tayyorgarlik yakunlanadi (G2). Hujayra ikkiga (Mitoz) bo‘linadi. Hujayra siklidagi barcha bo‘linish fazalari siklinlar hamda siklinga bog‘liq kinazlar va boshqa hujayra oqsillari tomonidan yuqori darajada tartibga solinadi.

Slayd 16

Fazalar qat‘iy tartibda bir-birini kuzatib boradi va hujayra siklini nazorat nuqtalari mavjud bo‘lib, ular hujayraga bir fazadan ikkinchisiga o‘tish yoki yo‘qligini ko‘rsatadi. Hujayralar, shuningdek, vaqtincha yoki doimiy ravishda hujayra siklini tark etishi va bo‘linishni to‘xtatish uchun G 2 fazasiga kirishi mumkin.

Slayd 17

Bu hujayralar haddan tashqari to‘lib ketganda (zichlikka bog‘liq bo‘lgan inhibisyon) yoki inson yurak mushaklari hujayralari va neyronlarida bo‘lgani kabi, ular organizm uchun o‘ziga xos funksiyalarni bajarish uchun farqlanganda sodir bo‘lishi mumkin. Ba‘zi G 2 hujayralari hujayra sikliga qayta kirish qobiliyatiga ega.

Slayd 18

DNKning ikki zanjirli uzilishlari interfazada ikkita asosiy jarayon orqali tiklanishi mumkin. Birinchi jarayon, gomologik bo‘lmagan uchlarini birlashtirish (NHEJ) interfazaning G1, S va G2 fazalarida DNKning ikkita singan uchlarini birlashtirishi mumkin. Ikkinchi jarayon, gomologik rekombinatsion ta‘mirlash (HRR), ikki qatorli uzilishlarni tuzatishda NHEJga qaraganda aniqroqdir.

Slayd 19

HRR interfazaning S va G2 fazalarida DNK replikatsiyasi qisman bajarilganda yoki u tugagandan so‘ng faol bo‘ladi, chunki HRR ikkita qo‘shni gomologni talab qiladi. Interfaza hujayrani mitotik bo‘linishga tayyorlashga yordam beradi. Bu mitotik hujayra bo‘linishi sodir bo‘ladimi yoki yo‘qligini belgilaydi.

Slayd 20

Hujayra DNKsi shikastlanganda yoki muhim fazani tugatmagan bo‘lsa, u hujayraning harakatini ehtiyotkorlik bilan to‘xtatadi. Interfaza juda muhim, chunki u mitozning muvaffaqiyatli yakunlanishini aniqlaydi. Bu ishlab chiqarilgan zararlangan hujayralar miqdorini va saraton hujayralari ishlab chiqarishni kamaytiradi. Asosiy Interfaza oqsillari tomonidan noto‘g‘ri hisoblash juda muhim bo‘lishi mumkin, chunki ikkinchisi saraton hujayralarini yaratishi mumkin.

Slayd 21

Profaza
Bunga hujayra bo‘linishining kelajakdagi tekisligi bo‘ylab hujayrani ikkiga bo‘luvchi sitoplazmaning ko‘ndalang qatlami bo‘lgan fragmosoma hosil bo‘lishi orqali erishiladi.
Profaza faqat o‘simlik hujayralarida bo‘linishdan dan oldin profaza bosqichi keladi. Yuqori vakuollangan o‘simlik hujayralarida mitoz boshlanishidan oldin yadro hujayraning markaziga ko‘chishi kerak.

Slayd 22

Profaza
Fragmosoma hosil bo‘lishidan tashqari, preprofazadan kelajakdagi mitotik siklning ekvatorial tekisligi atrofida plazma membranasi ostida mikronaychalar va aktin filamentlari (preprofaza tasmasi deb ataladi) halqasining shakllanishi bilan tavsiflanadi. Bu tarmoqli hujayra oxir-oqibat bo‘linadigan joyni belgilaydi.

Slayd 23

Profaza
Buning o‘rniga mikronaychalar yadro yuzasida shpindel hosil qiladi va yadro qobig‘i parchalangandan so‘ng, xromosomalarning o‘zlari tomonidan shpindelga aylanadi.
Yadro konvertining parchalanishi va prometafazada shpindel hosil bo‘lishi paytida preprofaza tasmasi yo‘qoladi.

Slayd 24

Profaza
Sentrosomaning qarama qarshi qutblarga siljiydi. Mitotik shpindellarning yig‘iladi. Ikki singil xromatidli xromosomalar hosil bo‘ladi. Yadro membranasi parchalanadi va yo‘qoladi. Nukleotidlar ham yo‘qoladi.

Slayd 25

G2 interfazasidan so‘ng sodir bo‘lgan profilaktika davrida hujayra o‘z xromosomalarini zich kondansatsiya qilish va mitotik shpindel shakllanishini boshlash orqali bo‘linishga tayyorlanadi. Interfaza davrida yadrodagi genetik material bo‘shashgan xromatindan iborat. Profaza boshlanishida xromatin tolalari odatda yorug‘lik mikroskopi orqali yuqori kattalashtirishda ko‘rinadigan diskret xromosomalarga aylanadi. Ushbu bosqichda xromosomalar uzun, ingichka va ipga o‘xshaydi. Har bir xromosoma ikkita xromatidga ega. Ikki xromatid sentromerada birikadi.

Slayd 26

Gen transkripsiyasi profilaktika davrida to‘xtaydi va kech anafazadan G1 fazasining ertasiga qadar davom etmaydi. Yadrocha erta profazada ham yo‘qoladi. Hayvon hujayralarining yadrosiga yaqin bo‘lgan oqsillar to‘plami bilan o‘ralgan juft sentriolalardan tashkil topgan sentrosomalar deb ataladigan tuzilmalar mavjud. Tsentrosoma hujayra mikronaychalarini muvofiqlashtiruvchi markazdir. Hujayra hujayra bo‘linishida bitta sentrosomani meros qilib oladi, bu mitozning yangi davri boshlanishidan oldin hujayra tomonidan ko‘paytiriladi va bir juft sentrosoma beradi. Ikki sentrozoma tubulinni polimerizatsiya qilib, mikrotubulali shpindel apparatini hosil qiladi.

Slayd 27

Profaza
Keyin motor oqsillari sentrosomalarni ushbu mikrotubulalar bo‘ylab hujayraning qarama-qarshi tomonlariga suradi. Sentrosomalar mikrotubulalar birikmasini tashkil qilishda yordam bersada, ular shpindel apparatini hosil qilish uchun muhim emas, chunki ular o‘simliklarda yo‘q va hayvonlar hujayralarining mitozi uchun mutlaqo talab qilinmaydi.

Slayd 28

Anafaza
Xromosomalar sentromeralarda parchalanadi va opa-singil xromatidlar ho‘jayraning qarama-qarshi uchlarga o‘tadi.

Slayd 29

Anafaza
Mikronaychalar qutblarga tomon itariladi. Kinetoxor mikronaychalar xromosomalarni hujayra qutblari tomon torta boshlaydi.

Slayd 30

Anafaza A
Anafaza A davrida opa-singil xromatidalarni bir-biriga bog‘laydigan kohezinlar yorilib, ikkita bir xil qiz xromosomani hosil qiladi.

Slayd 31

Kinetoxora mikronaychalarining qisqarishi yangi hosil bo‘lgan qiz xromosomalarini hujayraning qarama-qarshi uchlariga tortadi.

Slayd 32

Anafaza B
Anafaza B davrida qutbli mikronaychalar bir-biriga itarib, hujayraning uzayishiga olib keladi. Kech anafazada xromosomalar ham xromosomalarning ajratilishi va yadroning qayta shakllanishiga yordam berish uchun umumiy maksimal kondensatsiya darajasiga etadi.

Slayd 33

A anafazasi va B anafazasi jarayoni
Ko‘pgina hayvonlar hujayralarida A anafazasi B anafazasidan oldin sodir bo‘ladi, ammo ba’zi umurtqali hayvonlar tuxum hujayralarida hodisalarning teskari tartibini namoyish etadi.

Slayd 34

A anafazasi va B anafazasi jarayoni

Slayd 35

Telofaza
Telofaza (yunoncha tilos soʻzidan “tugash” degan ma’noni anglatadi) profilaktika va prometafaza hodisalarining o‘zgarishi. Telofazada qutbli mikronaychalar uzayishda davom etib, hujayrani yanada uzaytiradi. Agar yadro qobig‘i buzilgan bo‘lsa, ona hujayraning eski yadro qobig‘ining membrana pufakchalari yordamida yangi yadro qobig‘i hosil bo‘ladi.
Eukariot hujayrasidagi mitoz jarayoining telofaza bosqichi

Slayd 36

Telofaza
Yangi konvert ajratilgan qiz xromosomalarning har bir to‘plami atrofida hosil bo‘ladi (garchi membrana sentrosomalarni o‘rab olmasa) va yadrochalar yana paydo bo‘ladi. Yangi yadro membranasi bilan o‘ralgan xromosomalarning ikkala to‘plami ham «dam olish» yoki dekondensatsiya qilishni boshlaydi.
Yadro qobig‘ining shakillanishi
Xromosoma
Sentromera

Slayd 37

Telofaza
Mitoz tugallangan. Har bir qiz yadrosi bir xil xromosomalar to‘plamiga ega. Hujayra bo‘linishi organizmga qarab bu vaqtda sodir bo‘lishi yoki bo‘lmasligi mumkin.
Telofaza va sitokinez
Yoriqli jo‘yak
Yadro kanvertori

Slayd 38

E’TIBORNGIZ UCHUN RAHMAT!
Bizni ijtimoiy tarmoqlarda kuzatib boring!

Slayd 39

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda