Fonetika o‘qitish metodikasi

Slayd 1

Fonetika o‘qitish metodikasi
/Ñ/
/LL/

Slayd 2

01
Nutq tovushlarini o‘rgatuvchi bo‘lim, nutq tovushlari va ularning hosil bo‘lishi.
02
Tovush va harf tushunchasi haqida.
03
Fonetika o‘qitish qo‘llaniladigan interfaol ta’limning eng ommaviy texnologiyalari.
04
Fonetika o‘qitish qo‘llaniladigan didaktik o‘yin-topshiriqlarining amaliy-texnologik jihatlari.
REJA:

Slayd 3

Fonetika so‘zi fone – “tovush”, tika “quti” degan ma’noni bildirib, og‘zaki nutqning tovush tomoni o‘rganadigan bo‘lim hisoblanadi.
Inson talaffuz qiladigan va boshqa bo‘laklarga bo‘linmaydigan til birliklari nutq tovushlari deb ataladi.
tovushlarni hosil qilishda qatnashadigan inson a’zolari nutq a’zolari deb yuritiladi.
24 ta b, p, d, t, z, s, g, k, j, ch shu kabilar
Nutq tovushlari
Nutq a’zolari
Undosh tovushlar
01
02
03

Slayd 4

6 ta (a, o, u, o‘, i, e)
Bir havo zarbi bilan aytiladigan tovush yoki tovushlar birikmasidir
So‘zlar tarkibida bo‘gʻinlardan birining boshqalariga nisbatan kuchliroq talaffuz etilishi
Unli tovushlar
Bug‘in
Urg‘u
04
05
06

Slayd 5

Unli tovushlar
Unli tovushlar hosil bo‘lishida o‘pkadan chiqayotgan havo og‘iz bo‘shlig‘ida hech qanday to‘siqqa uchramaydi.
/Ñ/
/LL/
Unlilarni cho‘zib talaffuz qilish mumkin.
Unlilar talaffuzida tovush paychalari albatta titraydi.
Unlilar bo‘gin hosil qilib biladi: a-ka, o-i-la, mu-do-fa-a.

Slayd 6

Undosh tovushlar
Undosh tovuslilarni hosil qilishda o‘pkadan chiqayotgan havo og‘iz bo‘shlig‘ida turli to‘siqlarga uchraydi.
/LL/
Undoshlarni cho‘zib talaffuz qilib bo‘Imaydi
Undoshlar talaffuzida tovush paychalari titrashi ham (jarangli va sonorlarda), titramasligi ham (jarangsizlarda) mumkin.
Undoshlar bo‘g‘in hosil qilib bilmaydi.

Slayd 7

01
/RR/
/Ñ/
Tilning yotiq harakatiga ko‘ra
Tilning tik harakatiga ko‘ra
Lablarning ishtirokiga ko‘ra
old qator
orqa qator
yuqori tor unlilar
o‘rta keng unlilar
quyi keng unlilar
Lablangan
lablanmagan
i, e, a
u, o‘, o
i, u
e, o‘
a, o

Slayd 8

Hosil bo‘Iish usuliga ko‘ra
Ovoz va shovqinning ishtirokiga ko‘ra
Hosil bo‘Iish o‘rniga ko‘ra
Lab undoshlari
Til undoshlari
lab- lab
lab- tish
til oldi
Til o‘rta
til orqa
Chuqur til orqa
Bo‘g‘iz undoshi
Portlov­chilar
jarangli
b, m
d, n
g, ng
Jarangsiz
p
t
k
q
Sirg‘aluvchilar
Jarangli
v
z, j, r, l
y
g‘
f
s, sh
x
h
Qorishiqlar
ch
dj

Slayd 9

Bo‘g‘in va uning turlari
Undosh bilan tugagan bo‘g‘in yopiq bo‘g‘in deyiladi. M: daf-tar, gul-don.
Unli tovush bilan tugagan bo‘g‘in ochiq bo‘g‘in deyiladi. Masalan: o-i-la, to-la.
O‘pkadan chiqayotgan havo to‘lqiniga bir zarb berish bilan aytiladigan tovush yoki tovushlar yig‘indisi bo‘g‘in deyiladi:
M: ki-tob-lar, o-i-la.

Slayd 10

Bo‘g‘inning amaliy ahamiyati
Yozuvda bir satrga sig‘may qolgan so‘z keyingi qatorga bo‘g‘in asosida ko‘chiriladi.
Birinchi sinf o‘quvchilarini o‘qish va yozishga o‘rgatish bo‘g‘in asosida amalga oshiriladi.
She’riy misralarda bo‘g‘inlar soni teng bo‘lishiga ahamiyat qaratiladi.

Slayd 11

O‘zbek tilida bo‘g‘inlarning quyidagi tiplari mavjud
Bir unli iborat bo‘g‘in
Bir unli va bir undoshdan iborat bo‘g‘in
Bir unli ikki undoshdan iborat bo‘g‘in
Bir unli uch undoshdan iborat bo‘g‘in
o-i-la
SVS, VSS, CCV suv
CV yoki VC ol-ma
CVCC, CCVC stol, stul

Slayd 12

So‘z bo‘g‘inlaridagi unli tovushlardan birining yoki gap tarkibidagi ayrim so‘zning boshqalariga nisbatan kuchliroq ovoz bilan aytilishi urg‘u deyiladi. Urg‘u ikki xil bo‘ladi:So‘z urg‘usi so‘z tarkibidagi ayrim unli tovushning kuchliroq aytilishidir: qalam – qalamdon – qalamdonda. O‘zbek tilida so‘z urg‘usi, asosan, so‘zning oxirgi bo‘g‘iniga tushadi.
/B/
/Ñ/

Slayd 13

Interfaol metodlar: “Keys-stadi”, “Blits-so‘rov”, “Modellashtirish”, “Ijodiy ish”, “Munosabat”, “Reja”, “Suhbat” va boshqalar.
Grafik organayzerlar: “Baliq sekleti”, “BBB”, “Konseptual jadval”, “Venn diagrammasi”, “Insert”, “Klaster”, “Nima uchun?”, “Qanday?” va boshqalar.
Strategiyalar: “Aqliy hujum”, “Bumerang”, “Galeriya”, “Zig-zag”, “Zinama-zina”, “Muzyorar”, “Rotatsiya”, “T-jadval”, “Yumaloqlangan qor” va h.k.
Bugungi kunda respublika ta’lim muassasalarida interfaol ta’limning quyidagi eng ommaviy texnologiyalar qo‘llanilmoqda:

Slayd 14

Fonetika o‘qitishda qo‘llaniladigan didaktik o‘yin-topsiriqlarining amaliy-texnologik jihatlari
/Ñ/
/LL/

Slayd 15

“Quvnoq asalari”
“Semantik jadval”
“Konseptual jadval”
“Har sohadan bir shingil”
“Intelekt xarita”

Slayd 16

“Har sohadan bir shingil”
Bunda o‘quvchilar turli xil fanlar bo‘yicha tuzilgan savollarga javob berishadi.
/Ñ/
/LL/
Kishini jaholatdan nima qutqaradi?
Ko‘z oldingizda turib ko‘rinmaydigan narsa. Avestoga asos solgan shaxs nomi. Notebook so‘zining tarjimasi.
Kim nonini toshdan topadi? Yog‘ochga yozilgan run bitiklari qayerda saqlanadi.
Zardushtiylikning muqaddas kitobi.
Shishani sindirmay ichkari kiradigan narsa nima?

Slayd 17

Dars mashg‘ulotidan oldin o‘qituvchi bingo-jadval tuzadi. Bingo-jadvali bir nechta katakdan iborat bo‘ladi va shu kataklarga eng muhim ma’lumotlar va topshiriqlar joylashtiriladi. Dars vaqtida bingo-jadval har bir o‘quvchiga tarqatiladi. Uni to‘ldirish uchun 10 daqiqa vaqt beriladi. Qaysi o‘quvchi barcha kataklarga topshiriqlarni birinchi bo‘lib bajarsa, “bingo” deb xitob qiladi. G‘olib o‘quvchiga rag‘batlantiruvchi sovg‘a beriladi, (kitob, jurnal kabi).
“Bingo” o‘yini

Slayd 18

“So‘z zanjiri” didaktik o‘yini
Darsda “So‘z zanjiri” o‘yinini o‘ynash. O‘quvchilarlar birma-bir yozuv taxtasiga chiqib, “so‘z zanjiri» ni tuzadilar. Bir daqiqa ichidan qancha so‘z yozadi, uzun zanjir tuzgan g‘olib bo‘ladi. Masalan: birinchi chiqqan juftlik bir bo‘g‘inli so‘zlar zanjiri, ikkinchi chiqqan juftlik ikki bo‘g‘inli so‘zlar zanjirini, uchinchi chiqqan juftlik uch bo‘g‘inli so‘zlar zanjirini, to‘rtinchi chiqqan juftlik esa to‘rt bo‘g‘inli so‘zlar zanjirini hosil qiladilar.
1-o‘quvchi:
rahm + non + tosh +shox + sport+matn+kibr+aql+gul…
2- o‘quvchi:
Archa +lola +aybla +botir +rozi +iqror +rang + lochin…
3- o‘quvchi:
O‘quvchi+malaka+bolalar+kitobcha+onajon+mehribon+…

Slayd 19

Ona yurting omon bo‘lsa, … (rangi ro‘ying somon bo‘lmas). 8 ta bo‘g‘in bor
Ishsizning kuni o‘tar … (ishchining ishi bitar). 7 ta bo‘g‘in bor
To‘g‘ri odam … (egri so‘zdan or qiladi). 8 ta bo‘g‘in bor
Bor boricha …(yo‘q holicha). 4 ta bo‘g‘in bor.
Yaxshi bilan yursang etarsan murodga … (yomon bilan yursang qolarsan uyatga). 12 ta bo‘g‘in bor.
Bu o‘yin o‘quvchini tez fikrlashga, topqirlikka undaydi. O‘yinni amalga oshirish uchun o‘quvchilarga biror bir til sathida oid birliklar yoki maqollarning ma’lum qismi beriladi. O‘quvchilar esa uni qolgan qismini to‘ldiradi va to‘ldirgan qismida nechta bo‘g‘in borligini aniqlaydilar.
/Ñ/
/LL/
“Ikki yorti – bir butun” o‘yini

Slayd 20

/B/
/Ñ/
Bu o‘yin ta’lim jarayonida bir necha yillardan beri qo‘llanib kelmoqda. Bu o‘yinda bir so‘zdan bir necha so‘zlar keltirib chiqarish talab qilinadi. Berilgan qo‘shma so‘z tarkibidagi bo‘g‘inlar turli kombinatsiyada berilgan shu bo‘g‘inlardan foydalanib qo‘shma so‘z hosil qilish kerak.
bogakunqar = kungaboqar,
tarshiktebbera = beshiktebratar,
tin Olsoy = Oltinsoy,
gi Yangonqo‘r = Yangiqo‘rgon,
rino‘sarbo = o‘rinbosar.
“So‘zdan-so‘z” o‘yini

Slayd 21

E’tiboringiz uchun rahmat!
/B/
/Ñ/
Bizni ijtimoiy tarmoqlarda kuzatib borimg!

Slayd 22

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda