Biologiyadan masala va mashq yechish nafas ovqat hazm sistemasi

Slayd 1

Odam va uning salomatligi kursi nafas olish, ovqat hazm qilish, nerv va endokrin sistemasi

Slayd 2

Reja
Bilish faoliyatini faollashtirish
Masala va mashqlarni ahamiyati turlari va darajalari haqida ma’lumotga ega bo’lish
O‘quvchilarning mustaqil va ijodiy fikrlashini rivojlantirish
Amaliy muammolarni hal etishni o‘rgatish

Slayd 3

Nafas olish tizimi kislorod va karbonat angidrid almashinuvi uchun javob beradigan inson tanasining muhim tarkibiy qismi boʻlib, hayotni taʼminlovchi muhim jarayondir. U atrof-muhitdan kislorod olish va hujayra nafas olishining chiqindi mahsuloti boʻlgan karbonat angidridni olib tashlash uchun birgalikda ishlaydigan organlar, toʻqimalar va tuzilmalarning murakkab tarmogʻidan iborat.
Nafas olish tizimini ikkita asosiy qismga boʻlish mumkin: yuqori nafas yo’llari va pastki nafas yo’llari.
Yuqori nafas olish yo‘llari
O‘rta va pastki nafas olish yo‘llari
Nafas olish sistemasining tuzilishi.

Slayd 4

Yuqori nafas yoʻllari:
[tahrir | manbasini tahrirlash]
a. Burun: Burun havo uchun asosiy kirish nuqtasidir. U kiruvchi havoni filtrlaydi, isitadi va namlaydi, respiratorli infeksiyalar xavfini kamaytiradi.
b. Burun boʻshligʻi: Burun ichidagi bu boʻshliqda chang va patogenlarni ushlab turadigan va olib tashlaydigan siliya va shilliq hosil qiluvchi hujayralar deb ataladigan mayda tuklarga oʻxshash tuzilmalar mavjud.
c. Farenks: Farenks nafas olish va ovqat hazm qilish tizimlari uchun umumiy oʻtish joyi boʻlib xizmat qiladi. Burun boʻshligʻi va ogʻizni halqum (ovoz qutisi) bilan bogʻlaydi.
Pastki nafas yoʻllari:
a. Halqum: halqum tovush paychalarini oʻz ichiga oladi va nutq ishlab chiqarishda hal qiluvchi rol oʻynaydi. Shuningdek, u oziq-ovqat va suyuqliklarning havo yoʻliga kirishiga toʻsqinlik qiluvchi himoya mexanizmi sifatida ishlaydi.
b. Traxeya: Koʻpincha nafas trubkasi deb ataladi, traxeya xalqumdan oʻpkaga havo oʻtkazadigan naychadir. Uning devorlari begona zarralarni olib tashlash uchun siliya va shilliq hosil qiluvchi hujayralar bilan qoplangan.
c. Bronxlar va bronxiolalar: traxeya ikkita bronxga boʻlinadi, ular keyinchalik kichikroq bronxiolalarga boʻlinadi. Ushbu naychalar havoni oʻpkaga chuqur oʻtkazadi.
d. Oʻpka: juft oʻpka nafas olish tizimining markaziy organlaridir. Ular gaz almashinuvi sodir boʻladigan alveolalar deb ataladigan millionlab mayda havo qoplaridan iborat.
e. Diafragma: oʻpka ostida joylashgan mushak qatlami, diafragma nafas olish jarayonida hal qiluvchi rol oʻynaydi. U qisqarganda koʻkrak boʻshligʻi kengayib, havo oʻpkaga tortiladi.

Slayd 5

Ovqat hazm qilish sistemasi — odam va hayvonlar organizmida oziqmoddalarning qayta ishlanishi va hazm boʻlishini taʼminlaydigan organlar majmui. Koʻpchilik bir hujayralilar (mas, amyoba)da Ovqat hazm qilish sistemasi.q.s. funksiya-sini ovqat hazm qilish vakuollari bajaradi. Bundan tashqari, ayrim bir hujayralilar (mas, tufelka)da oziq kiradigan (ogʻiz, halqum) va oziq qoldiqlari chiqadigan maxsus teshikchalar ham boʻladi. Tuban koʻp hujayralilar (mas, gʻovaktanlilar, boʻshliqichlilar, ichaksiz turbellariyalar)da oziq maxsus hujayralar ichida hazm boʻladi. Umurtqasiz hayvonlar Ovqat hazm qilish sistemasi q.s. juda xilma-xil. Eng oddiy tuzilgan hayvonlar (boʻshliqichlilar, taroqlilar) Ovqat hazm qilish sistemasiq.s. ogʻiz teshigi bilan boshlanadigan va shu teshik bilan tamom boʻladigan gastral boʻshliqdan iborat. Koʻpchilik hayvonlar (nemertinalar, toʻgarak chuvalchanglar, mollyuskalar, halqali chuvalchanglar, boʻgʻimoyoqlilar)rz- Ovqat hazm qilish sistemasiq.s. oldingi, oʻrta va orqa boʻlimlardan tashkil topgan boʻlib, ogʻiz va anal. teshik or-qali tashqi muhit bilan bogʻlangan. Odam va umurtqali hayvonlar Ovqat hazm qilish sistemasiq.s.ning tuzilishi oziqlanish xususiyati va sharoitiga bogʻliq. Ovqat hazm qilish sistemasiq.s. nayining ol-dingi qismi ixtisoslashib, ogʻiz boʻshligʻi, halqum va qiziloʻngacht hosil qiladi.

Slayd 6

Ogʻiz boʻshligʻida jagʻlar, tishlar, shilimshiq va soʻlak bezlari, til va boshqa joylashadi. Ovqat hazm qilish sistemasiq-S.ningoʻrta qis-mi hisobidan oshqozon, ingichka ichak, jigar, oshqozon osti bezi vujudga keladi. Ovqat hazm qilish nayining ke-yingi qismi yoʻgʻon ichak, toʻgʻri ichak va anal teshikdan iborat. Qiziloʻngach, oshqozon, ingichka ichak va yoʻgʻon ichak birgalikda ovqat hazm qilish nayini hosil qiladi; uning devori shilim-shiq, seroz va muskul qavatlaridan tashkil topgan. Evolyusiya jarayonida hayvonlar tanasining yiriklashuvi tufayli bilan ovqat hazm qilish nayi shilimshiq qavati yuzasi har xil yoʻl bilan (ichakning uzayib sirtmoq hrsil qilishi, burmalar paydo boʻlishi, shilimshiq qavat vorsinkalarining rivojlanishi, epiteliyning ichak devoriga yoki ichak boʻshligʻiga botib kirishi or-qali) kengayib borgan. Ana shu tariqa juda koʻp sonli mayda (ichak devori) yoki yirik (jigar, oshqozon osti) bezlar hosil boʻlgan. Ovqat hazm qilish nayi shilimshiq qavati ostida himoya funk-siyasini bajaradigan limfoid folli-kulalar joylashgan.

Slayd 7

Nerv sistemasi — odam va hayvonlar organizmida barcha aʼzolar faoliyatini bir-biriga bogʻlagan holda hayotiy muhim funksiyalarni bajaradigan hamda organizmni tashqi muhit bilan bogʻlaydigan sistema. Hayvonlar organizmining evolyutsiya jarayonida va organizmlar bilan tashqi muhit oʻrtasidagi murakkab munosabatlarning shakllanishida Nerv sistemasi hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Nerv sistemasi asosini nerv hujayralari tashkil qiladi. Har bir hujayra oʻzidan chiqqan kalta shoxchalar (dendrit), bitta uzun tola (akson) bilan birga neyron deb ataladi. Nerv sistemasi, asosan, neyronlar toʻplamidan iborat. Nerv sistemasi filogenez va ontogenezda gavdaning tashqi qavati — ektodermadan rivojlanadi. Organizmlarning tarixiy rivojlanish jarayonida Nerv sistemasining tuzilishi murakkablashib, nerv hujayralarining hajmi va turlari osha borgan, neyronlar strukturasi va ayrim nerv hujayralari oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar, shu bilan birga Nerv sistemasining funksiyasi ham shakllangan. Nerv sistemasiga xos ikkinchi toʻqi-ma — neyrogliya paydo boʻlgan (u tayanch va trofik funksiyalarni bajaradi).
Nerv sistemasi ning rivojlanishi davrida markaziy nerv sistemasi va periferik nerv sistemasi vujudga keladi.

Slayd 8

Nerv sistemasi shartli ravishda ikki qismga boʻlinadi. Ulardan biri organizmning odam ixtiyoriga boʻysinmaydigan aʼzolariga borib, ularni nerv bilan taʼminlaydigan vegetativ nerv sistemasidir. Ikkinchi qism odam ixtiyoriga boʻysinib, skelet muskullariga va harakatda ishtirok etadigan ayrim aʼzolarga boradi.
Nerv sistemasi qoʻzgʻalish toʻlqini — impuls larni nerv tolalari orqali tez oʻtkazilishini taʼminlaydi. Nerv impulslari bir lahzada roʻy beradi va turli aʼzolardan miyaga yoki miyadan aʼzolarga boradi. Nerv sistemasi harakat funksiyasini, ovqat hazm qilish, nafas olish va boshqa sistemalar faoliyatini, kon aylanishini va boshqa jarayonlarni boshqaradi.
Nerv sistemasi tuzilmalari taʼsirotni sezadi, taʼsirotlar energiyasini nerv qoʻzgʻalishi energiyasiga aylantiradi, bu energiya nerv impulslari shaklida nerv tolalaridan oʻtadi. Nerv sistemasi murakkablashgan sayin va unda maxsus retseptor (sezuvchi) hujayralar ixtisoslashgan sayin Nerv sistemasi funksiyalari tobora turli-tuman boʻlib qolgan.
Nerv sistemasi refleks yoʻli bilan ishlaydi. Organizmda tashki va ichki muxit taʼsirotlarini sezadigan retseptorlar bor. Normal sharoitda organizmga tashqi muhit turli-tuman va doimiy taʼsir kursatishi tufayli retseptorlarda impuls lar vujudga keladi, bular afferent nerv tolalari orqali markaziy Nerv sistemasiga oʻtadi; oʻzgartirilgan impulslar esa markaziy Nerv sistemasidan efferent nerv tolalari orkali ishchi aʼzolar (muskullar, bezlar va hokazo)ga kelib, ularni ishga soladi yoki ishlash tezligini oʻzgarti-radi. Nerv sistemasining faoliyati qoʻzgʻalish va tormozlanish jarayonlariga asoslangan.

Slayd 9

Mustaqil bajarish uchun masala va mashqlar.
1-masala. Salomat B1 vitaminini hayoti davomida umuman iste’mol qilmadi, ya’ni umuman xush ko‘rmas ekan. Lekin nimagadir u B1 vitamini yetishmasa ham Beri-Beri kasalligiga chalinmadi. Nima uchun u bunday kasallikka chalinmadi?
2-masala. Organizmdagi eng tarqoq sistema qaysi, ya’ni mustaqil holatda ham ishlayveradi, bog‘langan holatda ham ishlayveradi. Gap qaysi sistema haqida ketyapti?
3-masala. Bolalarda nima uchun oyog‘iga teginsa biroz vaqt o‘tgandan keyin tortib oladi. Buning sababi nimada?
4-masala. Ko‘z soqqasida suyuqlik bilan to‘lgan shishasimon tanacha joylashgan. Mazkur shishasimon tanachaning suyuqlik bilan to‘lganligining ahamiyatini tushuntiring. Agar shishasimon tanacha havo bilan to‘lganida qanday o‘zgarish sodir bo‘lardi.
5-masala. Odam organizmining 1 minutda qancha energiya sarf qilishini yurak urushining chastotasi (puls) yordamida quyidagi formula yordamida:
Q = 0,2 xA- 11,3;
2 aniqlash mumkin.
Bu yerda Q-energiya miqdori;
A- yurak qisqarishining chastotasi (puls), qolgan kattaliklar o‘zgarmas sonlar.

Slayd 10

Agar odam yuragi tinch holatda 70 marta urayotgan bo‘lsa, unda bir minutda qancha energiya sarf bo‘ladi? Bir soatda-chi? Bir sutkada-chi?
Yechish: Q = 0,2 x70 – 1,3 = 6,35 kkal
2
6,35×60 = 381 kkal
381×24= 9144 kkal
«Odam va uning salomatligi»ni o‘qitishda o‘quvchilarda organlarni tanish, tuzilish va funksiya birligi, organlar sistemasining vazifalari haqida tushunchalarni shakllantirishda jadvalli, sxemali, rasmli mashqlarni bajarishning ham ahamiyati katta. Mazkur turdagi mashqlarni bajarish o‘quvchilarga mantiqiy fikrlashga, rasm, jadval va sxemalar ustida amaliy ish olib borib, mustaqil va hamkorlikda ishlashiga imkon beradi. Quyidagi rasmli topshiriq ana shu maqsadda tuzilgan.
O‘quvchilar ushbu topshiriqni bajarish jarayonida organlarni tanish va joylanish o‘rnini mo‘ljal olish ko‘nikmalariga ega bo‘ladilar.

Slayd 11

“Odam va uning salomatligi”ni o‘qitishda o‘quvchilarni sog‘lom turmush tarzi ko‘nikmalarini tarkib toptirish ham muhim ahamiyatga ega. Mazkur mavzuni yechimini rasmli topshiriq yoki “Insert”, “Kesy-stadi” usulllaridan foydalangan holda muammoli vaziyatlar berilgan matnlar orqali aniqlash va yechimini topish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, biologiya darslarida masalalar yechish ta’lim – tarbiyaviy ahamiyatga ega. Masala yechish o‘quvchilarning sinfda olgan nazariy bilimlarini amalda qo‘llashga yordam beradi, ularning fikrlash qobiliyatlarini rivojlantiradi.
1-rasm. Odamning ichki tuzilishi

Slayd 12

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 13

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda