Sezgilar klassifikatsiyasi va idrok shakllari

Slayd 1

Sezgilar klassifikatsiyasi, va sezgilarning o’zgaruvchan shakllari

Slayd 2

Reja:
Teri tuyish sezgisi va idroki. Teri tuyishning murakkab shakllari va sezish idroki. Sezish va harakatni sezishning o’rni. Sezish obrazining paydo bo’lish fazalari.
Teri tuyish sterognoziyasi va og’riqni idrok etish. ko’rish sezgisi va idroki. Ko’rish analizatorining tuzilishi. Ko’rish analizatorining markaziy apparatori.
Birlamchi va ikkilamchi ko’rish po’stloqlari. Ko’z harakatini nazorat qiluvchi ikki po’stloqli apparat. Ko’rish idroki va ko’zning harakatlanish tiplari. Agnoziya va psevdoagnoziya.
Eshitish sezgisi va idroki. Eshitishning anatomik, fiziologik va neyrofiziologik asoslari. Ichki quloq funksiyasi. Patterning audial idroki. Eshitish patologiyasi.
Eshitish idrokining murakkab formalari. Fazoni eshitish orqali idrok qilish. Nutqni eshitish. Nutq tovushlari fizikasi va fanologiyasi. Nutq tovushlarini neyrofiziologiyasi va patologiyasi. Musiqani tinglash.
Ta’m bilish idroki. Xemoretsepsiya funksiyalari. Ta’m analizatorining anatomiyasi va fiziologiyasi. Ta’m sezgilarining chegaralari. Ta’m stimullarining o’zaro ta’siri. Ta’m bilish sezgisining anomaliyasi.
Hid bilish. Hidlar va ularning o’ziga xosligi. Hid bilishning anatomiyasi va fiziologiyasi. Hid bilish tanlovi. Hid bilish identifikatsiyasi va xotirasi. Hid bilish jarayonining anomaliyasi.

Slayd 3

Teri tuyish sezgisi (taktil sezgi) bu organizmning tashqi ta’sirlarni terisi orqali qabul qilishi, tegish, bosim, harorat va og’riq kabi hislarni paydo qilishi bo’lib, idrok esa bu sezgilarning miyada tahlil qilinib, narsa yoki hodisaning yaxlit tasvirini shakllantirish jarayonidir, ya’ni tuyish sezgisi ma’lumot beradi, idrok esa uni tushunadi.
Idrok — tirik organizmning maʼlumotlarni qabul qilib, qayta ishlash jarayoni; organizmga obyektiv reallikni aks ettirish va tashqi olamdagi yangidan-yangi vaziyatlarni baholab, shunga yarasha harakat qilish imkonini beradi.
Idrokning muhim xususiyatlaridan biri barqaror (konstant)ligidir. Inson bir vaqtda idrok qilgan narsani oʻz xotirasida saqlab qolish va uni qayta tiklash qobiliyatiga ega. Bir narsaning ana shunday qayta tiklangan timsoli idrok jarayonining ajralmas qismi. Idrokning xususiyati koʻp jihatdan hissiy kechinmalarga (shodlik, gʻamginlik, tajanglik va hokazo) ham bogʻliq. Masalan, kishining taʼbi xira vaqtida tabiat manzaralari unga allaqanday soʻniqdek koʻrinsa, taʼbi chogʻ vaqtida u butunlay boshqacha koʻrinadi.

Slayd 4

Vazifasi
Turlari
Teri tuyish sezgisi (taktil sezgi)
Teridagi nerv uchlari ta’sirlovchilar (masalan, issiq/sovuq, qattiq/yumshoq) ta’sirida qo’zg’aladi, bu qo’zg’alish nerv tolalari orqali bosh miyaga yetkaziladi.
Tashqi muhit bilan bevosita aloqani ta’minlaydi (tegish, bosim, og’riq, harorat).
Qanday paydo bo’ladi.
Taktil (tegish), termik (harorat), noziseptiv (og’riq) kabi turlari mavjud

Slayd 5

Teri tuyishning murakkab shakllari nafaqat bosim, harorat va ogʻriqni his qilishni oʻz ichiga oladi, balki proprioreseptiv sezgi (tana qismlarining holati), haptik sezgi (yuzaki aloqa), kinestetik sezgi (harakat, vazn), stereognoz (buyum shaklini bilish), va termoreseptiv (harorat farqi) kabi sezgilarning murakkab uygʻunligini oʻz ichiga oladi; bu idrok tana va atrof-muhit oʻrtasidagi oʻzaro aloqani chuqurroq tushunish imkonini beradi.
Teri tuyishning murakkab shakllari
Yengil tegish, bosim, tebranish va pishiqlikni his qilish.
Taktil sezgi:
Mushak va boʻgʻimlardagi sezgilar orqali harakatlarimizni nazorat qilish, vaznni baholash (masalan, biror narsani koʻtarishda qanchalik kuch kerakligini his qilish).
Kinestetik sezgi (Harakat va vazn idroki)
Tana qismlarining fazodagi holati, pozitsiyasi va harakatini ongsiz ravishda his qilish, bu muvozanat va koordinatsiyaga yordam beradi
Proprioreseptiv sezgi
Harorat farqlarini (issiq/sovuq) va ularning oʻzgarishini aniqlash, bu himoya mexanizmlarini ishga tushiradi
Termoreseptiv sezgi

Slayd 6

Sezish idroki (Perseptiv jarayon)
Bu murakkab tuygʻularni miyada qayta ishlanib, maʼnoli idrokka aylantirish jarayonidir:
Qabul qilish (Sensation): Teri reseptorlari (tuygʻu hujayralari) tashqi taʼsirni nerv impulslariga aylantiradi.
Tahlil va sintez: Miya turli xil impulslarni (bosim, harorat, shakl) ajratadi va bir-biriga bogʻlaydi.
Idrok (Perception): Analiz qilingan maʼlumotlarni oʻtmish tajribalar bilan solishtirib, butun bir obrazni (masalan, «bu yumaloq, silliq shisha sharcha») yaratadi.
Baholash va javob qaytarish: Ushbu idrok asosida reaksiya bildirish (masalan, shishani qoʻyish).
Terituyishning bu murakkab shakllari, ayniqsa, bolalar rivojlanishida, oʻrganishda, narsalarni oʻzlashtirishda va atrof-muhitga moslashishda muhim ahamiyat kasb etadi.

Slayd 7

Sezishning o’rni (Umumiy):
Voqelikni bilish: Atrof-muhitdan ma’lumot olishning asosiy manbai, dunyoni ko’rish, eshitish, hidlash orqali o’rganish imkonini beradi.
Fiziologik funksiyalar: Ichki a’zolar holatini (og’riq, ochlik, chanqoqlik) his qilish, organizm faoliyatini boshqarish.
Bilish faoliyati: Idrok, xotira, tafakkur kabi oliy psixik jarayonlar uchun xomashyo (ma’lumot) yaratadi.

Slayd 8

Tana harakatini boshqarish: Qaysi oyoq qayerda, qo’l qanday holatda ekanligini bilish, muvozanatni saqlash.
Maqsadli harakatlar: Biror narsani ushlash, qadam tashlash kabi aniq harakatlarni amalga oshirishga yordam beradi.
Nevrologik o’rni: Muskullar, paylar va bo’g’imlardagi maxsus retseptorlar (proprioretseptorlar) orqali markaziy nerv sistemasiga ma’lumot yetkazib, harakat koordinatsiyasini ta’minlaydi.
Sezish va harakatni sezishning o’zaro bog’liqligi:
Sezish (masalan, ko’rish) orqali narsaning qayerdaligini bilamiz.
Harakatni sezish esa qo’limizni o’sha narsaga qaratib, uni ushlay olishimizni ta’minlaydi.
Ular birgalikda insonning atrof-muhitga samarali moslashishi va harakat qilishi uchun zarur bo’lgan integral jarayon hisoblanadi.
Harakatni sezish (Proprioception)ning o’rni:

Slayd 9

Sezish obrazining paydo bo’lish fazalari
Sezish obrazining paydo boʻlishi uch bosqichli jarayon boʻlib, fizik (stimulning organ taʼsir etishi), fiziologik (nerv impulslarining miyaga oʻtishi) va psixologik (qabul qilingan maʼlumotning tahlili, sintezi va ongda obraz hosil boʻlishi) fazalaridan iborat, natijada tashqi olam ob’ektlari haqida sezgi paydo boʻladi.
Sezish obrazining paydo boʻlish fazalari:
Fizik fazasi
Fiziologik fazasi:
Psixologik fazasi
Tashqi olamdagi ob’ekt va hodisalar (yorugʻlik, tovush, harorat va h. k. ) Sezgi organlariga taʼsir etadi va nerv uchlarini qoʻzgʻatadi
Qoʻzgʻalish nerv impulslari orqali bosh miya poʻstlogʻining tegishli markazlariga oʻtadi va bu yerda nerv hujayralari faollashadi
Nerv qoʻzgʻalishi natijasida taʼsir etgan qoʻzgʻovchi tahlil qilinadi (analiz) va birlashtiriladi (sintez), natijada ongda muayyan bir obyektning sezgi obraz (tasviri) shakllanadi.

Slayd 10

Teri tuyish, sterognoziya (narsani qo’lda ushlab tanish) va og’riqni idrok etish — bu teri sezgilari bo’lib, ularning asosida nerv tizimi, miya va shaxsiy tajribalar yotadi; bu jarayonlar tashqi dunyoni anglash, ob’ektni baholash va zararli signallarni qabul qilishda muhim rol o’ynaydi.
Teri tuyish (Sezish)
Teridagi retseptorlar (reseptorlar) orqali bosim, teginish, harorat, tebranish kabi fizik va mexanik ta’sirlarni qabul qilish.
Vazifasi: Atrof-muhitni bilish, ob’ektlarni ajratish, harakatni boshqarishda yordam berish.
Sterognoziya (Taktil-kinestetik idrok)
Ko’zlarni yumgan holda, faqat qo’lda ushlash va harakatlantirish orqali narsaning shakli, hajmi, tuzilishi, vaznini aniqlash qobiliyati. Sezgi (tuyish) va harakat (kinestetik) ma’lumotlarining miyada birlashishi.
Ahamiyati: Axborotni o’rganish, tasavvur va xotira bilan bog’liqligi.
•Barcha bu jarayonlar bir-biriga chambarchas bog’liq. Misol uchun, biror narsani ko’rmay ushlaganimizda (sterognoziya), uning qattiqligini teri tuyish orqali, og’rig’ini esa uning shikast yetkazishiga qarab idrok qilamiz. Bu barcha ma’lumot miyada jamlanib, ob’ekt haqida to’liq tasavvur hosil qiladi.

Slayd 11

Koʻrish analizatori – odam va hayvonlarda koʻrish taʼsirotlari va axbortlarni qabul qilib, idrok etadigan va tahlil qilib beradigan murakkab neyrorotseptor sistema; asosiy analizatorlardan biri.
Koʻrish analizatori 3 qismdan iborat:
Markaziy qism
Oʻtkazuvchi yoʻllar va koʻrish markazi
Retseptor yoki periferik

Slayd 12

Koʻrish analizatorining birinchi qismi toʻr pardada joylashgan. Inson koʻzi 380 dan 760 nm gacha boʻlgan uzunlikdagi yorugʻlik nurlarini qabul qiladi. Koʻzga toʻshayotgan yorugʻlik nurlari shox pardada si-vadi, qorachiq orqali oʻtib, gavharda sinib, shishasimon tanadan oʻtib toʻr pardada joylashgan kolbachasimon va tayoqchasimon hujayralarga taʼsir etadi. Bu hujayralarda yorugʻlik energiyasi nerv qoʻzgʻalishi — impulsga aylanib, multipolyar va ganglioz hujayralarga, nerv tolalariga yetib boradi. Oʻtkazuvchi yoʻllar esa toʻr pardadan boshlanib, koʻrish nervi, xiazma, koʻrish trakti va bosh miya poʻstloq osti markazidan iborat. U yerdan markaziy neyron boshlanib, koʻrish yoʻllari bosh miyaning ensa boʻlagidagi poʻstloq qismi — Koʻrish analizatorining markaziga yetib boradi va shu joyda koʻrish sodir boʻladi.
Koʻrish analizatorining faoliyati markaziy nerv sistemasining nazorati ostida boshqariladi.

Slayd 13

Retseptor – bu tashqi yoki ichki taʼsirotlarni qabul qilib, nerv impulslariga aylantiruvchi maxsus hujayra yoki hujayra qismi (masalan, koʻrish, eshitish, taktil retseptorlar), periferik esa nerv tizimining markaziy qismidan (bosh va orqa miya) tashqarida joylashgan qismlarini, yaʼni nervlar va ularning tarmoqlarini anglatadi; ular retseptorlardan olingan signallarni markazga olib boradi va markazdan javob signallarini organlarga yetkazadi. Retseptor (periferik) qism: Toʻr pardada joylashgan kolbacha va tayoqchasimon hujayralar yorugʻlikni nerv impulsiga aylantiradi.
Oʻtkazuvchiyoʻllar, bosh va orqa miyaning oʻtkazuvchi yoʻllari — markaziy nerv sistemasidagi nerv tolalari; tuzilishi va funksiyasiga koʻra yagona morfologikfunksional sistemaga birlashgan. Oʻtkazuvchi yoʻllar tashqi va ichki muhit taʼsirotlarini miya hujayralariga (sezuvchi yoʻllar), unda paydo boʻlgan javob reaksiyasini ishchi aʼzolarga yetkazadi (harakatlantiruvchi yoʻllar). Oʻtkazuvchi yoʻllarning koʻp qismi (uzun yoʻllar) orqa miya orqali bosh miya poʻstlogʻiga va, aksincha, poʻstloqdan orqa miyaga, undan aʼzolarga davom etadi. Kalta yoʻllar esa bosh miya sohasida chegaralanadi.
Oʻtkazuvchi yoʻllar: Toʻr pardadan boshlanib, koʻrish nervi, koʻrish xiazmasi (chirmashishi) va koʻrish trakti orqali bosh miyaning poʻstloq osti markaziga yetkazadi.
Markaziykoʻrish analizatori — bu yorugʻlik signallarini qabul qilib, tahlil qiladigan va idrok etadigan murakkab nerv tizimi boʻlib, uch qismdan iborat: koʻz (retseptorlar), koʻrish nervi va bosh miya poʻstlogʻidagi koʻrish markazi, aynan shu yerda vizual tasvir shakllanadi va tahlil qilinadi va tashqi dunyoni bilishda asosiy rol oʻynaydi
Koʻrish markazi (markaziy qism): Bosh miyaning ensa boʻlagidagi poʻstloq qismi boʻlib, aynan shu yerda koʻrish tasviri shakllanadi va tahlil qilinadi.

Slayd 14

Ko‘rish analizatorining markaziy apparati bosh miya poʻstlogʻining ensa (okkipsital) qismida joylashgan.
Ushbu markaziy qism quyidagi funksiyalarni bajaradi:
Ko‘ruv nervlaridan kelgan signallarni qabul qilish va qayta ishlash.
Tasvirning shakli, rangi, hajmi va harakatini idrok etish.
Olingan ma’lumotlarni umumlashtirib, yaxlit vizual tasvirni hosil qilish.
Asosiy markaz bosh miya yarim sharlari po‘stlog‘ining 17-maydonida (Brodman bo‘yicha) joylashgan bo‘lib, uning atrofidagi 18- va 19-maydonlar tasvirni murakkabroq tahlil qilish (tanib olish va xotira bilan bog‘lash) uchun xizmat qiladi

Slayd 15

Ko’rish idroki bu ko’rish analizatorlari orqali predmetlarning shakli, rangi, hajmi va harakatini anglash bo’lib, ko’z harakatlari bu jarayonda muhim rol o’ynaydi; ko’z harakatining tiplari esa sakkadik (tez-tez o’zgarish) va pursuit (izlanish/ta’qib) kabi turlarga bo’linadi, ular idrokni shakllantirishda, ma’lumotni samarali qabul qilishda va vizual sahnani skanlashda turli xil harakatlar bilan yordam beradi, bularning barchasi shaxsiy tajriba va xotiraga bog’liq.
Ko’rish orqali atrof-olam haqida ma’lumot olish, predmetlarning xususiyatlarini (rang, shakl, hajm, harakat) aniqlash, ularni o’tmish tajribalar bilan solishtirish va umumlashtirish jarayoni.
Shaxsiy xususiyat: Har bir odam bir xil narsani turli xil idrok etishi mumkin, bu uning yoshi, ta’limi, tajribasi va qiziqishlariga bog’liq.

Slayd 16

Sakkadik harakatlar (Saccadic eye movements):
Ko’zlarning bir nuqtadan boshqa nuqtaga juda tez siljishi.
Vizual sahnani «skaner» qilish va muhim detallarga e’tibor qaratish uchun ishlatiladi.
Masalan, matn o’qishda yoki bir joydan ikkinchi joyga tez nazar tashlashda bu harakatlar ustunlik qiladi.
Pursuit (izlanish/ta’qib etuvchi) harakatlar:
Harakanatdagi biror obyektni kuzatish uchun ko’zlarning ob’ektga «yopishib» uni ta’qib qilishi.
Masalan, uchayotgan qushni kuzatishda yoki harakatdagi avtomobilni kuzatishda bu harakatlar yuzaga keladi.
Fiksatsiya (Fixation):
Ko’zlarning bir nuqtada qisqa vaqt ushlanib turishi.
Buvaqtda miya ma’lumotni qayta ishlaydi va tahlil qiladi.
Optik-vestibulyar reflekslar:
Tananing harakati yoki boshi burilganda ham ko’zlarning barqarorligini saqlashga yordam beradi.

Slayd 17

Agnoziya – bu bemor sezish qobiliyatiga (koʻrish, eshitish, taktil) ega boʻlsa-da, maʼlumotni tushunish, tanib olish va aniqlash qobiliyatining yoʻqolishi (masalan, narsani koʻrib, nima ekanligini bila olmaslik):
Sezgi a’zolari (koʻz, quloq va h. k. ) Normal ishlasa-da, miyaning tegishli qismlarida yuzaga keladigan shikastlanish tufayli tashqi dunyodan kelayotgan ma’lumotni fahmlash va tushunish qobiliyatining yoʻqolishi
Zichlik agnoziyasi (Prosopagnosiya): Yuzlarni tanimaslik.
Tashqi koʻrish agnoziyasi: Narsalarni koʻrib, ularning nomini ayta olmaslik.
Eshitish agnoziyasi: Tovushlarni eshitib, nimadan kelayotganini bilmaslik.
Agnoziya ya’ni ma’lumotni qabul qilish va anglashning buzilishi (idrok yoʻqolishi).

Slayd 18

Psevdoagnoziya esa bemor ob’ektni to’g’ri aniqlay olmasa-da, uni boshqa ob’ektga o’xshatish orqali tanib olishi (masalan, choynakni to’g’ri ko’ra olmaydi, lekin unga o’xshash boshqa shaklni ko’rib, choynak deb tushunadi) holatidir; ya’ni, agnoziyada idrok buziladi, psevdoagnoziyada esa idrokka asoslangan noto’g’ri interpretatsiya sodir bo’ladi.
Agnoziyaga oʻxshash, lekin farqli holat; bu yerda bemor ob’ektni toʻgʻridan-toʻgʻri idrok qila olmasa-da, unga oʻxshash boshqa ob’ekt bilan almashtirib yoki notoʻgʻri talqin qilib, uni tanib oladi.
Qo’lida biror narsani ushlab turganini bilmay, lekin unga o’xshash boshqa narsani (masalan, qalamni ko’rsa) to’g’ri tanib olish.
Ob’ektni to’g’ri ko’ra olmasa-da, uning joylashuvi yoki xususiyatlariga asoslanib, taxmin qilishi.
Psevdoagnoziya: Noto’g’ri yoki o’zgartirilgan idrok asosida amalga oshiriladigan noto’g’ri tanib olish (idrokning noto’g’ri talqini.

Slayd 19

Eshitish sezgisi (eshitish qobiliyati) va idrok (eshitilgan tovushni ongli anglash) bir-biriga bogʻliq holda ishlaydi: eshitish sezgisi tovush toʻlqinlarini qabul qilsa, idrok uni tushunish, ajratish (ovoz-tovush, gap-gap), maʼnosini anglash (nutqni tushunish, musiqani his qilish) va xotiraga bogʻlashni taʼminlaydi, bu ayniqsa nutqni oʻzlashtirish va atrof-olamni anglashda hal qiluvchi rol oʻynaydi.
Eshitish sezgisi
Qabul qilish: Quloqqa kirgan tovush toʻlqinlarining quloq pardasi, oʻrta quloq suyakchalari orqali ichki quloqqa yetib borishi va nerv impulslariga aylanishi.
Tovushlar spektrini farqlash: Balandlik, kuchlilik, tembr (tovushning oʻziga xosligi) boʻyicha farqlash.
Fon-obyekt ajratish: Muhim tovush (gap)ni fon (shovqin)dan ajratish qobiliyati.

Slayd 20

Maʼnolilik: Tovushni maʼlum bir obyekt (mashina, ovoz) yoki hodisa (musiqa, gap) sifatida anglash.
Ajratish: Tovushlarni bir-biridan farqlash (masalan, doʻstining ovozini boshqalarnikidan ajratish).
Bogʻlash: Tovushni xotira bilan bogʻlab, uni oldin eshitilgan tovushlar bilan taqqoslash.
Nutqni tushunish: Nutq tovushlarini harflar, soʻzlar va jumlalarga birlashtirib, maʼnosini anglash.
Oʻzaro bogʻliqlik
Eshitish sezgisidagi kichik muammo ham idrokni buzishi mumkin (masalan, gapni eshitib tushunmaslik).
Yaxshi idrok esa eshitish sezgisining oʻzini ham rivojlantiradi, chunki miya tovushlarni qayta ishlashga oʻrganadi.
Bolalarda nutqni oʻzlashtirishda eshitish qobiliyati va idroki birga rivojlanadi, bu esa ularning atrof-olamni toʻliq anglashiga yordam beradi.
Xulosa qilib aytganda, eshitish sezgisi — bu tovushni qabul qilish qurilmasi, idrok esa — shu qabul qilingan maʼlumotni miyada qayta ishlash va maʼno berish jarayonidir.
Idrok

Slayd 21

Eshitishning anatomik asoslari tashqi, oʻrta va ichki quloqdan iborat boʻlib, tovush tebranishlarini toʻplab, quloq pardasidan suyakchalar orqali oʻtkazib, chigʻanoq ichidagi suyuqlikni harakatlantiradi, bu esa maxsus retseptor hujayralarni qoʻzgʻatadi va nerv impulslari orqali miyaga yetkaziladi va tovush sifatida qabul qilinadi.
Asosiy qismlari 3 ta ular quyidagilar:
Tashqi quloq
Quloq suprasi: Tovush toʻlqinlarini toʻplaydi.
Tashqi eshitish yoʻli: Tovushni quloq pardasiga yoʻnaltiradi.
Oʻrta quloq
Quloq pardasi: Tovush tebranishlarini qabul qilib, titraydi.
Oʻsimlik suyakchalari (malleus, incus, stapes): Tebranishlarni kuchaytirib, ichki quloqqa uzatadi.
Ichki quloq
Chigʻanoq (cochlea): Tovush tebranishlarini mexanik tahlil qiladi, maxsus retseptorlar orqali elektr signalga aylantiradi

Slayd 22

Eshitishning fiziologik asosi — tovush to’lqinlarining quloqqa kirib, tashqi, o’rta va ichki quloqlardan o’tib, kokleada elektr signallariga aylanishi va neyronlar orqali miyaga yetkazilib, u yerda «tovush» sifatida qabul qilinishi jarayonidir, bu esa quloq va miyaning murakkab hamkorligini talab qiladi.
Eshitish jarayonining bosqichlari asosiy Fiziologik Mexanizmlari:
Mexanik-elektrokimyoviy konversiya: Tovush to’lqinlari mexanik tebranishlardan kimyoviy va elektr signallariga o’tishi.
Spesifik neyronlar faoliyati: Tukli hujayralar va auditor neyronlarning signallarni samarali uzatishi.
Miya qobig’ining integratsiyasi: Miyaning turli qismlarining tovushni tahlil qilish va ma’nosini anglashdagi roli.

Slayd 23

Eshitishning neyrofiziologik jarayoni tashqi tovush tebranishlarining quloq orqali qabul qilinib, quloqning ichki qismidagi maxsus hujayralar orqali elektr neyron signaliga aylantirilishi, so’ngra bu signallarning auditoriya nervi orqali bosh miya eshitish korteksiga yetkazilishi va u yerda tovush sifatida talqin qilinishini anglatadi, bu esa tovushni farqlash, joyini aniqlash (binaural effekt) va adaptatsiya kabi murakkab qobiliyatlarni o’z ichiga oladi.
Eshitishning neyrofiziologik mexanizmlari:
Qabul qilish: Tovush to’lqini quloq kanalidan o’tib, quloq pardasini tebratadi. Bu tebranishlar o’rta quloq suyakchalari orqali ichki quloqqa uzatiladi.
Transduserlash (signalga aylantirish): Ichki quloqdagi corti organida joylashgan tukli hujayralar (reseptorlar) mexanik tebranishni elektrokimyoviy neyron signaliga aylantiradi.
Nerv orqali uzatish: Bu neyron signallari auditoriya nervi (8-quloq-vestibulyar nerv) orqali miyaga yuboriladi.
Bosh miyada qayta ishlanishi: Signallar miyaning temporal bo’lagidagi eshitish korteksiga boradi, u yerda tovush balandligi, balandligi (fraktura) va joylashuvi (binaural effekt orqali) aniqlanadi.

Slayd 24

Differensial chegaralar: Odam tovushlar orasidagi minimal farqni (masalan, intensivlik yoki chastota bo’yicha) ajrata oladi, bu neyron reaksiyalar bilan belgilanadi.
Niqoblanish (Masking): Boshqa tovushlar eshitish sezgirligini yomonlashtirishi yoki yo’q qilishi mumkin.
Adaptatsiya: Kuchli tovushlar uzoq vaqt ta’sir qilganda eshitish sezgirligining pasayishi (fiziologik o’zgarish).
Binaural effekt: Ikkala quloqning o’zaro ta’siri natijasida tovush manbasining fazoda joylashgan o’rnini aniqlash qobiliyati.
Ekolokatsiya: Ba’zi hayvonlarda (ko’rshapalaklar, delfinlar) tovushlar orqali ob’ektlarni aniqlash qobiliyati.
Xulosa qilib aytganda, eshitish murakkab sensor tizim bo’lib, unda tashqi dunyodan kelgan tovushlar quloqning mexanik tuzilmalari yordamida elektr signallariga o’girilib, miyaga uzatiladi va u yerda idrok etiladi.
Eshitishning asosiy neyrofiziologik xususiyatlari:

Slayd 25

Eshitish analizatorlari, eshitish sistemasi — tovush tebranishlarini eshitish organlari orqali sezib, tahlil qiladigan mexanik retseptorlar va nerv tuzilmalari majmui. Eshitish analizatorlarining tuzilishi, ayniqsa, uning periferik qismi odamda va hayvonlarda farq qiladi. Eshitish analizatorlarining nerv elementlari tovush tebranishlari bilan birga tovush kuchi, davomiyligi va boshqalar xususiyatlariga ham taʼsirchan.
Eshitish patalogiyasi qobiliyatining yo’qolishi tug’ilishdan paydo bo’lishi mumkin, shuningdek, to’satdan rivojlanadigan yoki ma’lum bir yoshdan keyin asta-sekin o’sib boradigan eshitish qobiliyati yo’qolishi mumkin. Keksa yoshdagi eng ko’p uchraydigan muammolardan biri bo’lgan eshitish qobiliyatining yo’qolishi turli sabablarga ega. Ayrim misollar:
Shishlar yoki infeksiyalar: Eshitish tuzilmalarida yoki qo’shni tuzilmalarda o’smalar va infektsiyalar eshitish yo’li va tuzilmalariga zarar etkazganda eshitish muammolari paydo bo’lishi mumkin.
Bolalarda eshitish qobiliyatini yo’qotishning eng keng tarqalgan sababi o’rta quloqning takroriy infektsiyalari. Infektsiyalar natijasida quloq pardasi va suyak tuzilmalarining anatomik yaxlitligi va funktsiyasining buzilishi eshitish muammolariga olib kelishi mumkin.
Intrakranial bosimning oshishi: intrakranial bosimni oshiradigan lezyonlar eshitish nervlariga bosim o’tkazsa, eshitish qobiliyatini yo’qotishi mumkin.
To’satdan baxtsiz hodisa yoki travmadan eshitish bilan bog’liq anatomik tuzilmalarning shikastlanishi.

Slayd 26

Eshitish idrokining murakkab formalariga nutqni tushunish, musiqani anglash, ovozning yo’nalishini aniqlash, vaqt oralig’ini farqlash (ritm, ton) va ovozlar orasidan keraklisini ajratish (fon-signalni ajratish) kiradi, ular oddiy eshitishdan farqli o’laroq, tafakkur, xotira, diqqat kabi yuqori psixik jarayonlarni talab qiladi.
Asosiy murakkab formalar:
Nutqni idrok etish (Nutqiy eshitish)
Tovushlarni fonemalarga ajratish: Bir tovushni boshqasidan farqlash (masalan, «p» va «b»).
So’zlarni ajratish: Bir oqimdagi tovushlardan alohida so’zlarni ajratish.
Gapning ma’nosini anglash: Gapdagi so’zlarning grammatik bog’lanishini va umumiy mazmunini tushunish.

Slayd 27

Nutqni kontekstda tushunish: Gapning qaysi vaziyatda aytilganini hisobga olib, uni to’g’ri anglash.
Musiqani idrok etish (Musiqiy eshitish):
Melodiya va garmoniyani farqlash: Tovushlar balandligini (ton, intervallar) va ularning birgalikdagi yangrashini qabul qilish.
Ritmni his qilish: Musiqaning davriyligini va tempini tushunish.
Timbr (jazo)ni ajratish: Bir xil balandlikdagi tovushni turli cholg’u asboblaridan farqlash (masalan, skripka va fleyta).
Fon-signalni ajratish (Diqqatli eshitish):
Keraksiz tovushlar (fon) ichidan ma’lum bir signali (masalan, chaqiruv, telefon ovozi) ajratib olish va unga e’tibor qaratish. Bu jarayon diqqatni yo’naltirishni talab qiladi.

Slayd 28

Fazoni eshitish orqali idrok qilish deganda, <<«audial idrok» (eshitish qobiliyati) orqali atrof-muhitdagi ob’ektlar va hodisalarning joylashuvi, masofasi, harakati va o’zaro munosabatini tushunish tushuniladi, bu asosan ovoz manbasining yo’nalishi, g’o’ng’iroqlarning vaqt farqi va intensivligini qayta ishlash orqali amalga oshadi, garchi u ko’rish bilan chambarchas bog’liq bo’lsa ham, alohida qobiliyatdir.
Eshitish orqali fazoni idrok etishning asosiy mexanizmlari:
Manba joylashuvi: Qaysi quloqqa ovoz tezroq va kuchliroq yetib kelishini eshitish orqali ob’ektning qayerda ekanligini aniqlash.
Masofa: Ovozning g’o’ng’iroqlari va aks-sadolar (ekho) asosida masofani baholash (qanchalik uzoq, shunchalik g’o’ng’iroq kuchsiz).
Kinestetik signal: Harakatlanayotgan ob’ektning ovozini eshitish orqali uning harakatini (tezligi, yo’nalishi) his qilish.
Xavfsizlik: Atrof-muhitdagi xavf-xatarlarni (masalan, yaqinlashayotgan transport vositasini) eshitish orqali oldindan sezish imkonini beradi.
Orientatsiya: Ovozlar yordamida o’z joylashuvini va boshqa ob’ektlar joyini tushunishga yordam beradi.
Aslida, fazoni idrok etish ko’rish, eshitish va kinestetik sezgilar (harakatni his qilish) bilan birgalikda amalga oshadi, lekin eshitishning o’zi ham bu jarayonda muhim rol o’ynaydi.

Slayd 29

Nutq tovushlari fizikasi (fonetika) tovushlarning fizik xususiyatlarini (frekvensiya, intonatsiya, kuchlanish) va ularning hosil boʻlish jarayonini oʻrganadi; fonologiya esa bu tovushlarning til tizimidagi farqlovchi (dissimilyativ) rolini (fonema) va ular oʻrtasidagi munosabatlarni, yaʼni fonemalar tizimini, ularning paradigmatik (oʻzaro oʻrin almashish) va sintagmatik (bir-biriga qoʻshilishi) qonuniyatlarini oʻrganadi, bu fanlar bir-birini toʻldiradi: fonetika tovushlarning «material»ini tahlil qilsa, fonologiya ularning «maʼnoli» rolini tahlil qiladi.
Fonetika (Nutq tovushlari fizikasi)
Asosiy yoʻnalishlar:
Artikulyatsion fonetika: Tovushlarning nutq aʼzolari (til, lab, tanglay) yordamida hosil boʻlishi.
Akustik fonetika: Tovushlarning fizik xususiyatlari (frekvensiya, kuchlanish, tona) va ularning toʻlqin shakli.
Perseptiv fonetika: Nutq tovushlarining quloq va miyada qabul qilinishi.

Slayd 30

Asosiy tushunchalar:
Fonema: Maʼnosini farqlaydigan eng kichik til birligi (masalan, «o» va «a» «ot» va «at» soʻzlarida).
Fonologik farqlash (ziddiyat): Fonemalarning bir-biridan farqlanishini taʼminlovchi xususiyatlar (masalan, lablangan/lablanmagan, tor/keng).
Paradigmatik munosabatlar: Fonemalarning bir-biriga oʻrnini bosishi (masalan, [i] oʻrniga [o] qoʻyish).
Sintagmatik munosabatlar: Fonemalarning bir-biriga qoʻshilishi (soʻz hosil qilishi).
Oʻzbek tilshunosligida
Oʻzbek tilshunosligida fonologik tadqiqotlar Boduen de Kurtene, Ye. D. Polivanov, V. V. Reshetov kabi olimlar ishlari asosida rivojlangan.
Umumiy fonologiya: Fonema mohiyatini, fonologik tizimni oʻrganadi.
Xususiy fonologiya: Oʻzbek tili kabi muayyan bir tilning fonologik tizimini oʻrganadi.
Tarixiy (diaxronik) va tasviriy (sinxronik) fonologiya: Til fonologik tizimining tarixini va hozirgi holatini oʻrganadi.

Slayd 31

Nutq aʼzolari, nutq apparati — odam organizmining nutq tovushlari hosil boʻlishida qatnashadigan turli qismlari. Til, lab, yumshoq tanglay, hiqildoq muskullari va nafas muskulaturasidan tashkil topgan periferik nutq apparati faoliyatini bosh miya poʻstlogʻi boshqaradi. Aktiv Nutq aʼzolariga til, lab, yumshoq tanglay, passiv Nutq aʼzolariga esa tishlar, qattiq tanglay, burun boʻshligʻi kiradi.
Nutq aʼzolari 3 qismdan iborat:
Nafas yoʻli — nutq apparatining quyi qismi;
Hiqildoq — nutq apparatining oʻrta qismi;
Tomoq, ogʻiz va burun boʻshliqlari — nutq apparatining yuqori qismi
Nutq apparatining quyi qismi (nafas yoʻli) tovush chiqarish uchun asos boʻlib xizmat qiladi. Nutq apparatining yuqori qismi — boʻgʻiz va tomoq, ogʻiz va burun boʻshlikdari muhim Nutq aʼzolari boʻlib, nutq tovushlarining rang-barang turlarini hosil qiladi.

Slayd 32

Musiqa (qadimgi yunoncha: μουσική – «muzalar sanʼati») – inson hissiy kechinmalari, fikrlari, tasavvur doirasini musiqiy tovushlar izchilligi yoki majmui vositasida aks ettiruvchi sanʼat turi. Uning mazmuni oʻzgaruvchan ruhiy holatlarni ifodalovchi muayyan musiqiy-badiiy obrazlardan iborat. Musiqa insonning turli kayfiyatlari (masalan, koʻtarinkilik, shodlik, zavqlanish, mushohadalik, gʻamginlik, xavf-qoʻrquv va boshqalar) ni oʻzida mujassamlashtiradi.
Nutq, tovushli signal berish va boshqa tovushli—maʼnoli jarayonlar singari, Musiqa ham muayyan maʼlumotlarni sadolar vositasida ifodalash imkoni-yatiga ega. Jumladan, tovushlarning baland-pastligi, ingichka-yoʻgʻonligi, uzunqisqaligi, kuchliligi va boshqa vositalar yordamida odamning ichki holatini ifodalash imkoniyati jihatidan Musiqa nutqqa (nutq intonatsiyalariga) oʻxshaydi. Ammo, sanʼat turi sifatida Musiqa fakat ungagina xos boʻlgan xususiyatlar (mas, badiiy-estetik maqsadlarni koʻzlashi, mazmun va shakl badiiy qiymat sifatida kasb etilishi, ayniqsa, Musiqa tovushlarining muayyan musika tizimlarida tashkil etilishi) bilan nutkdan farq qiladi. Har bir alohida olingan Musiqa tovushi birlamchi ifodaviy imkoniyatga ega boʻlsada Musiqa tovushlarining baland-pastlik munosabatlari lad tuzilmalarida, muvaqqat nisbatlari esa – musiqiy ritm va metrda oʻz aksini topadi. Dunyoning aksariyat xalqlari Musiqa madaniyati, jumladan, oʻzbek musiqa folklori, anʼanaviy musiqa va bastakorlik ijodiyotida lad asosini turli koʻrinishdagi diatonika tashkil etadi.

Slayd 33

Ta’m bilish idroki — bu ovqat yoki ichimlikdagi turli xil mazalarni (shirin, sho‘r, nordon, achchiq) til va og‘iz bo‘shlig‘idagi maxsus retseptorlar orqali sezish va uni miyada idrok etish jarayoni, bunda hid va temperatura kabi omillar ham muhim rol o‘ynaydi; bu esa ovqat hazm bo‘lishi va organizm holatiga ta’sir ko‘rsatadi.
Ta’m bilish idrokining mohiyati
Retseptorlar va qo‘zg‘alish: Turli moddalar tilning ma’lum qismlaridagi retseptorlarni qo‘zg‘atadi. Til uchi shirin, tilning chetlari nordon/sho‘r, o‘zagi esa achchiqni ko‘proq sezadi.
Nerv impulslari: Bu qo‘zg‘alish nerv tolalari orqali uzunchok miyaga, keyin bosh miya po‘stlog‘iga yetib boradi va idrok shakllanadi.
Shartli va shartsiz reflekslar: Ta’m bilish orqali so‘lak oqishi, me’da shirasining ajralishi kabi reflekslar yuzaga keladi.

Slayd 34

Xemoretsepsiya funksiyalari — organizmlarning kimyoviy moddalarni sezish (hid, taʼm bilish) orqali tashqi muhitni idrok etishi va bunga javob qaytarishini taʼminlaydi, bu oziq-ovqat topish, xavfdan saqlanish, juft tanlash, ijtimoiy munosabatlar (feromonlar orqali) va hayvonot olamida murakkab harakat reaksiyalarini boshqarishda juda muhimdir, ayniqsa hasharotlar va umurtqasizlar uchun hayotiy ahamiyatga ega.
Oziq qidirish
Ichki muhitni tartibga solish
Xemoretsepsiyaning asosiy funksiyalari funksiyalari
Navigatsiya va yoʻnalish topish
Xavfdan saqlanish (Himoya)
Oʻzaro munosabatlar (Ijtimoiy funksiya)
Juft tanlash (Reproduktiv funksiya)

Slayd 35

Oziq qidirish – Organizmlar oziq-ovqat manbalarini aniqlash va ularga yoʻnalish olish uchun kimyoviy signallarni (masalan, oʻsimliklarning hidini, oʻljalarning kimyoviy izlarini) sezadi.
Xavfdan saqlanish (Himoya) – Dushmanlarni yoki noqulay sharoitlarni (masalan, zaharli moddalar, yirtqichlar kimyoviy signalini) sezish va ulardan qochishga yordam beradi.
Juft tanlash (Reproduktiv funksiya) – Jinsiy juftni topish uchun feromonlar kabi kimyoviy signallarni qabul qilish orqali juftlashda muhim rol oʻynaydi.
Oʻzaro munosabatlar (Ijtimoiy funksiya) – Jamoaviy hasharotlarda (masalan, arilar, termitlar) oʻz turiga mansub individlar bilan aloqa oʻrnatish, oiladagi vazifalar, oziq-ovqat taqsimotini tashkil etishda xizmat qiladi.
Navigatsiya va yoʻnalish toppish – Baʼzi organizmlar, masalan, hasharotlar, kimyoviy izlar orqali oʻz uyasiga yoki maʼlum hududga qaytish (masalan, asalariylar) uchun foydalanadi.
Ichki muhitni tartibga solish – Gormonlar va mediatorlar orqali organizmning oʻzining kimyoviy sezuvchanligi (<<>>umumiy kimyoviy sezgirlik) bilan bogʻliq reaksiyalarni boshqaradi.

Slayd 36

Ta’m analizatori (tushunchasini I. P. Pavlov kiritgan (1909)) murakkab boʻlib, ta’m sezgisini qabul qilish, uzatish va bosh miya poʻstlogʻida qayta ishlashni taʼminlaydi; anatomik jihatdan retseptorlar (taʼm kurtaklari), nerv tolalari (facial, glossopharyngeal, vagus nervlar) va markaziy qismdan (talamos, miya poʻstlogʻining taʼm zonasi) iborat, fiziologik jihatdan esa kimyoviy taʼsirni nerv impulslariga aylantirib, turli taʼmlarni (shirin, nordon, shoʻr, achchiq, umami) farqlashga xizmat qiladi.
Anatomiyasi (Tuzilishi):
Reseptorlar (Taʼm kurtaklari):
Til, yumshoq tanglay, halfa va epiglotisda joylashgan kichik organlar.
Har bir taʼm kurtagi ichida taʼm retseptorlari (taʼm hujayralari) boʻlib, ular kimyoviy moddalarga taʼsirchan.
Afferent Nervlar (Oʻtkazuvchi Yoʻllar):
Yuz nervi (VII), til-halqum nervi (IX), Xona nervi (X) orqali impuls bosh miyaga uzatiladi.
Markaziy Qism (Bosh Miya):
Impulslar talamosga, undan keyin bosh miya poʻstlogʻining taʼm zonasi (parietal va temporal boʻlaklar)ga yetib boradi, u yerda taʼm tahlil qilinadi.

Slayd 37

Fiziologiyasi (Ishlash Mexanizmi):
Qabul Qilish: Taʼm kurtaklaridagi retseptorlar taʼsirchan moddalarni (taʼm moddalari) qabul qiladi.
Oʻzgarish: Bu kimyoviy taʼsir reseptor hujayralarida elektr potensialiga (nerv impulsi) aylanadi.
Oʻtkazish: Nerv impulslari yuqorida aytilgan nervlar orqali markaziy nerv sistemasiga uzatiladi.
Qayta Ishlash: Bosh miya poʻstlogʻida turli taʼmlar (shirin, nordon, shoʻr, achchiq, umami) farqlanadi va ular boshqa sezgilar (hid, koʻrish) bilan birlashtirilib, toʻliq taʼm hissi shakllanadi.
Taʼm analizatori ovqatni tanlash, uni hazm qilishga tayyorlash va organizmga foydali yoki zararli moddalarni ajratishda muhim rol oʻynaydi.

Slayd 38

Sezgi organlari — ixtisoslashgan periferik anatomik va fiziologik tizim, uning retseptorlari tufayli atrofdagi dunyodan va tananing boshqa organlaridan, yaʼni tananing tashqi muhitidan va ichki muhitidan maʼlumotlarni olish va dastlabki tahlil qilishni taʼminlaydi[1].
Sezgi aʼzolari qoʻzgʻatuvchini uzoqdan idrok etadi (masalan, koʻrish, eshitish, hidlash organlari); boshqa organlar (taʼm va teginish) — faqat bevosita aloqa bilan[2].
Baʼzi sezgilar maʼlum darajada boshqalarni toʻldirishi mumkin. Masalan, rivojlangan hid yoki teginish hissi maʼlum darajada yomon rivojlangan koʻrish (koʻzlar), hid (burun) ni qoplashi mumkin[3].
Inson sezgi organlari
Inson miyasi tomonidan sezgi organlari tomonidan qabul qilingan maʼlumotlar uning atrofidagi dunyoni va oʻzini idrok etishni shakllantiradi.
Inson maʼlumotni oltita asosiy sezgi orqali oladi[4]:
Koʻzlar (koʻrish),
Quloqlar (eshitish),
Til (taʼm),
Burun (hid),
Teri,
Vestibulyar apparatlar (kosmosdagi muvozanat va pozitsiyani his qilish, tezlashtirish)

Slayd 39

Ta’m stimullarining o’zaro ta’siri (Interaction of taste stimuli) deganda, turli ta’m moddalarining birgalikda ta’sir qilib, alohida-alohida ta’siridan farqli yangi va murakkab ta’m hosil qilishi, ta’m idrokini kuchaytirishi (synergistic effect) yoki susaytirishi (antagonistic effect) tushuniladi; bu ta’mning to’yinganligi, qabul qilish qobiliyati va ingredientlar kombinatsiyasiga qarab farq qiladi, masalan, sho’r va shirin ta’mlar bir-birini kuchaytirishi mumkin.
Ta’m stimullari o’zaro ta’sirining asosiy mexanizmlari:
Kombinatsiya ta’siri (Synergy/Antagonism):
Kuchaytirish (Synergy): Ayrim ta’mlar (masalan, tuz va shirinlik, umami va tuz) birgalikda ta’sir etganda, har birining alohida ta’siridan ko’ra kuchliroq ta’m hosil qiladi. Tuz shirinlikni kuchaytiradi, bu esa shirin taomlarda tuz ishlatilishining sababidir.
Susaytirish (Antagonism): Ba’zi ta’mlar bir-birining ta’sirini kamaytirishi mumkin. Misol uchun, sitrus kislotasi shirinlik ta’mini susaytirishi mumkin.

Slayd 40

Ta’m balansini o’zgartirish:
Bir ta’m (masalan, achchiqlik) boshqa ta’mlarning ta’sirini niqoblashi yoki o’zgartirishi mumkin. Achchiq ta’m ko’pincha boshqa ta’mlarni «tozalaydi» va ovqatga murakkablik qo’shadi.
Ta’m idrokining to’yinganligi (Sensory Adaptation):
Bir ta’m uzoq vaqt davomida ta’sir qilsa, unga bo’lgan sezgirlik kamayadi. Bu esa keyingi ta’m stimullarini idrok etishga ta’sir qiladi.
Aromatik birikmalar (Flavour Compounds):
Ta’m (tilda qabul qilinadigan) va hid (burun orqali qabul qilinadigan) bir-biriga chambarchas bog’liq. Ko’pgina ovqat ta’mlari aslida hidli birikmalar (aroma compounds) ta’sirida shakllanadi, ular og’iz bo’shlig’idan burun bo’shlig’iga qaytgan (retronasal olfaction) holda ta’m idrokini to’ldiradi.

Slayd 41

Ta’m bilish sezgisining anomaliyasi – bu ta’m hissini buzilishi, ya’ni ta’mlarni noto‘g‘ri idrok etish (dizgeuziya), ta’m sezgisining yo‘qolishi (ageuziya), yoki ta’msiz narsalarni ta’Mli his qilish kabi holatlarni o‘z ichiga oladi va ko‘pincha kasalliklar, dori-darmonlar, shikastlanishlar, yoki yoshga bog‘liq o‘zgarishlar sabab bo‘lishi mumkin, natijada ovqatdan zavqlanish kamayadi, ishtaha o‘zgaradi.
Anomaliyalar turlari
Dizgeuziya (Dysgeusia): Ta’mlarni noto‘g‘ri idrok etish, masalan, shirinlikni shur yoki achchiq deb his qilish, metall ta’m sezish, yoki ta’mlarning buzilib ketishi.
Ageuziya (Ageusia): Ta’m sezgisining to‘liq yo‘qolishi.
Gipoageuziya (Hypogeusia): Ta’m sezgisining susayishi.
Fantogeuziya (Phantogeusia): Og‘izda hech qanday ta’m bo‘lmaganida ham ta’m his qilish.

Slayd 42

Hid bilish — bu hidli molekulalarni burun orqali qabul qilib, ularni miyada tahlil qilib, turli hidlarni farqlash qobiliyatidir; u burun shilliq qavatidagi maxsus olfaktor retseptorlar yordamida amalga oshiriladi, bu esa nerv impulslarini hosil qiladi va miyaga yetkazib, hidlarni tanish va xotiraga bog’lashni ta’minlaydi; hid bilish sezgisi yosh o’tishi, kasalliklar, homiladorlik yoki hidga uzoq vaqt ta’sirlanish tufayli susayishi yoki buzilishi mumkin.
Hid bilish qanday ishlaydi:
Molekulalarni qabul qilish: Havo orqali kirgan hidli moddalar molekulalari burun bo’shlig’idagi shilliq qavatga o’tadi.
Retseptorlarning qo’zg’alishi: Bu molekulalar «olfaktor retseptorlar» deb nomlanuvchi maxsus nerv hujayralaridagi tukchalarni (kipriklarni) qo’zg’atadi.
Impuls hosil bo’lishi: Qo’zg’alish natijasida nerv tolalarida nerv impulslari hosil bo’ladi.
Miyaga uzatish: Bu impulslar miyaga yetkaziladi.
Tahlil va farqlash: Miyaning turli bo’limlari (xususan xotira uchun javobgar soha) ushbu ma’lumotni tahlil qilib, u yoki bu hidni tanib, reaktsiya hosil qiladi.

Slayd 43

Hid bilishning buzilishi va ta’sir etuvchi omillar:
Hodlar (anosmiya) va kuchayish (giperosmiya): Hid bilmaslik yoki hidga haddan tashqari sezuvchan bo’lish holatlari kuzatilishi mumkin.
O’rganib qolish (adaptatsiya): Bir hidga uzoq vaqt ta’sir qilish natijasida bu hidni sezmay qolish mumkin.
Yosh o’tishi: Yoshingiz ulg’aygan sari hid bilish susayishi mumkin.
Kasalliklar: Tumov, bosh miya shikastlanishlari, ba’zi psixik kasalliklar va homiladorlik hid bilishni buzishi mumkin.
Aralash ta’sir: Bir hidning boshqasiga ta’siri natijasida hidlar aralashib, g’alati hidga aylanishi mumkin.
Qiziqarli faktlar:
Izquvar itlar hidga qarab odamlarni topa oladi, chunki har bir organizm o’ziga xos hidga ega.
Hid bilish qorong’uga qaraganda yorug’likda va issiq nam havoda (bahor, yozda) o’tkirroq bo’ladi.

Slayd 44

Shaxsiy hid (Kimyoviy barmoq iz): Har bir odam va hayvonning o’ziga xos hidli izi bo’lib, uni hid bilish analizatorlari farqlay oladi.
Feromonlar: Hidlar orqali hayvonlar bir-biriga «ehtiyot bo’l» signallarini uzatish orqali aloqa qiladi va bu xususiyat avloddan-avlodga o’tadi.
Hidga o’rganish (Adaptatsiya): Uzoq vaqt davomida bir xil hidga ta’sir etish natijasida organizm bu hidni sezmay qolishi (quloq qovog’i to’qimasining hidlanishi) mumkin.
Hidlarning aralashishi: Bir hid boshqa hidga ta’sir qilganda hidlar aralashib, yangi hid hosil bo’lishi mumkin.
Hid bilishning o’zgarishi: Yosh o’tishi bilan hid bilish susayishi, kasalliklar (tumov, miya shikastlanishi, psixik kasalliklar) yoki homiladorlik sababli hid bilish buzilishi (anosmiya, giperosmiya) mumkin.
Hidning kuchayishi: Issiq, nam havo va yorug’lik hidni yanada o’tkir qiladi.
Hidlarning o’ziga xos xususiyatlari:

Slayd 45

Nima uchun hid bilish muhim
Atrof-muhitni o’rganish
Xavfni aniqlash
Aloqa va ijtimoiy munosabatlar
Yomon hidlar xavfdan ogohlantirishi mumkin.
U kimyoviy moddalar bilan aloqani kuzatishda yordam beradi.
Feromonlar orqali hayvonlar orasida muloqotni ta’minlaydi.

Slayd 46

Hid bilish anatomiyasi burun shilliq qavati, hid bilish nervi va bosh miyadagi hid bilish markazini oʻz ichiga oladi. Fiziologiyasi esa havodagi hid molekulalarining hidlovchi epiteliydagi retseptorlarga taʼsiri, nerv impulslarining hosil boʻlishi va ularning miyaga yetib borib, hid sifatida qabul qilinishi jarayonidir, bunda maxsus nerv hujayralari (retseptorlar) va ularning hidli moddalar bilan oʻzaro taʼsiri muhim ahamiyatga ega.
Hid bilishning Anatomiyasi
Burun Boʻshligʻi: Hid bilish reseptorlari joylashgan asosiy organ.
Hidlovchi Epiteliya: Burun boʻshligʻining yuqori qismida joylashgan maxsus nerv toʻqimasi.
Hidlovchi Hujayralar (Retseptorlar): Hidli moddalar molekulalarini qabul qiluvchi nerv hujayralari, ularning tukli oʻsimtalari shilimshiq modda bilan qoplangan.
Shilimshiq Modda: Hid molekulalarini eritib, retseptorlar bilan taʼsirini taʼminlaydi.
Hid Bilish Nervi (I nerv): Retseptorlardan signallarni bosh miyaga yetkazadi.
Bosh Miya: Hid bilish markazlari (olfactory bulb va boshqa zonalari) signallarni qayta ishlaydi.

Slayd 47

Hid Bilishning Fiziologiyasi
Molekulaning Kirishi: Havo bilan birga hidli moddalar molekulalari burun boʻshligʻiga kiradi.
Retseptorlar bilan Taʼsirlanish: Molekulalar shilimshiq moddada erib, hidlovchi epiteliyda joylashgan retseptor hujayralarning tuklariga birikadi.
Nerv Impulsi: Bu birlashma natijasida nerv impuls hosil boʻladi.
Nervning Yetkazilishi: Impuls hid bilish nervi orqali bosh miyaga uzatiladi.
Miyada Qabul Qilinishi: Bosh miyada bu signal hid sifatida tahlil qilinadi (bu jarayon eslash, his-tuygʻular bilan bogʻliq).

Slayd 48

Hid bilish tanlovi (yoki hid sezgisi) bu odamlar va hayvonlarning turli hidlarni farqlash qobiliyatidir, bu qobiliyat ovqatlanish, xavfni sezish, ijtimoiy aloqalar va atrof-muhitni idrok etishda muhim rol o’ynaydi; bu sezgi yosh, kasalliklar (anosmiya, giperosmiya, burun kasalliklari) va ba’zi psixik holatlar ta’sirida o’zgarishi mumkin, shuningdek, uzoq vaqt ta’sirlanish hidga moslashishga olib keladi.
Hid bilishning ahamiyati:
Xavfsizlik: O’t, gaz, buzilgan ovqat kabi xavfli hidlarni aniqlashga yordam beradi.
Ovqatlanish: Ta’m sezgisi bilan birga ovqatning sifatini va mazasini aniqlashda ishtirok etadi.
Aloqalar: Ba’zi hayvonlarda (itlar kabi) hid orqali bir-biri bilan muloqot qilish, odamlarni aniqlashda muhimdir.
Xotira: Hidlar xotira
Hid bilishga ta’sir qiluvchi omillar:
Yoshi: Yosh o’tishi bilan hid bilish susayadi.
Kasalliklar: Tumov (rinit), burun poliplari, sinusit va ba’zi nevrologik kasalliklar hid bilishni buzishi mumkin (anosmiya – hid bilmaslik, giperosmiya – ortiqcha sezuvchanlik).
Zaharli moddalar: Ba’zi kimyoviy moddalar hid sezgisini pasaytirishi yoki yo’q qilishi mumkin.
Gormonal o’zgarishlar: Homiladorlik paytida ayollarda hid bilish o’zgarishi mumkin. Va hissiyotlarni uyg’otishi mumkin (masalan, o’tmishdagi hidlar).

Slayd 49

Hid bilish identifikatsiyasi-bu hidli moddalarning molekulalarini hid bilish retseptorlari orqali qabul qilib,ularnin miyada qayta ishlab, ma’lum bir hidni farqlash vatanib olish(identifikatsiya qilish) jarayonidir.
Hid bilish analizatorlari turli hidlarni farqlay oladi va miya ularni shu hidga mos xos bo’lgan ma’lum bir signalga aylantiradi va qayta ishlaydi.
Jarayon qanday ishlaydi:
Qabul qilish: Hidli moddalarning molekulalari burun bo’shlig’iga kirib, hid bilish hujayralari tuklaridagi suyuqlikga singadi.
Kimyoviy reaksiya: Bu molekulalar oqsil bilan birikib, hid bilish hujayralarida elektr signallarni hosil qiladi.
Miyaga yetkazish: Ushbu elektr signallarni asab tolalari orqali miyadagi hid bilish o’zaklariga yetib boradi.
Identifikatsiya: Miya bu signallarni tahlil qilib u qaysi hidga xos ekanligini aniqlaydi va ta’nib oladi. Har bir inson hidli moddalarga turli xil reaksiyalar beradi, bu esa shaxsiy identifikatsiga imkon beradi.

Slayd 50

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 51

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda