Eshitishida nuqsoni bo’lgan shaxslarning bilish jarayonlari xususiyatlari

Slayd 1

Eshitishida nuqsoni bo‘lgan shaxslarning bilish
Jarayonlari xususiyatlari

Slayd 2

Reja:
Eshitishida nuqsoni bo’lgan shaxslarning umumiy xususiyatlari va statistikasi
Bilish jarayonlarining asosiy tushunchalari va komponentlari
Eshitish nuqsoni turlari: karlik va eshitish qobiliyati pasayishi
Eshitish nuqsonining kognitiv funksiyalarga ta’siri
Vizual idrok va uning karlarda kuchayishi

Slayd 3

Eshitishida nuqsoni bo’lgan shaxslarning umumiy xususiyatlari va statistikasi
Nuqson turlari
Global statistika
Demografik xususiyatlar
Sabab va omillar
Ijtimoiy ta’sir
Eshitishida nuqsoni bo’lganlar jahonda 1,5 milliarddan ortiq, og’ir darajada 466 million kishi. O’zbekistonda har 1000 boladan 2-3 tasi eshitmaydi. Sabablari: tug’ma (60%), infeksiyalar (20%), keksa yosh (15%). Xususiyatlari: til rivojlanishida kechikish, ijtimoiy izolyatsiya. Erkaklarda 1,5 barobar ko’p. Profilaktika va sifatli eshitish apparatlari muhimdir.

Slayd 4

Bilish jarayonlari sezgi va idrokni o’z ichiga oladi
Diqqat va xotira asosiy komponentlardir
Fikrlash va tasavvur muhim tushunchalardir
Bu jarayonlar o’rganishga yordam beradi
Bilish jarayonlarining asosiy tushunchalari va komponentlari

Slayd 5

Eshitish nuqsoni turlari: karlik va eshitish qobiliyati pasayishi
Karlik: eshitish qobiliyatining butunlay yoʻqolishi holati.
Eshitish pasayishi: tovushlarni zaif yoki noaniq eshitish.
Tugʻma karlik: irsiy yoki homiladorlikdagi infeksiyadan.
Ortib chiqqan karlik: travma yoki baland ovoz taʼsiridan.
Oʻtkir pasayish: birdaniga paydo boʻlib, tiklanishi mumkin.
Surunkali pasayish: yosh bilan asta-sekin kuchayib boradi.

Slayd 6

Eshitish nuqsonining kognitiv funksiyalarga ta’siri
Eshitish nuqsonining ta’rifi va sabablari
Kognitiv funksiyalarning asosiy turlari
Eshitish va kognitsiya bog’lanishi
Ilmiy tadqiqotlar va natijalar
Diqqat va konsentratsiyaga ta’siri
Xotira va o’rganishga ta’siri

Slayd 7

Vizual idrok insonning koʻz va miya orqali atrof-muhitdagi tasvirlarni qabul qilish, tahlil qilish va talqin etish jarayonidir. Bu koʻrish organlarining yorugʻlikni qayta ishlashi, optik nerv signallarining uzatilishi va kortikal vizual zonalarning faollashuviga asoslanadi. Zamonaviy qarilarda vizual idrokni kuchaytirish uchun Vr, Ar texnologiyalari, Ai algoritmlari va biomedikal implantlar qoʻllaniladi. Masalan, Ar koʻzoynaklari real dunyoga virtual elementlarni qoʻshib, idrokni boyitadi. Ai yordamida tasvirlar real vaqt rejimida yaxshilanadi, obʼektlar aniqlanadi, hatto koʻzi ojizlar uchun audio-vizual konvertatsiya amalga oshiriladi. Smartfon kameralari super-rezolyutsiya va tungi rejimlar orqali idrok chegaralarini kengaytiradi. Tibbiyotda retinal implantlar va neyron stimulyatorlari koʻrishni tiklaydi. Oʻyin va taʼlimda immersiv tajribalar yaratiladi. Natijada, inson vizual qobiliyatlari texnologik yutuqlar bilan kuchayib, yangi imkoniyatlarga ega boʻlmoqda. Bu jarayonlar neyrobiologiya va muhandislikni birlashtirib, kelajakdagi innovatsiyalarga zamin yaratadi.

Slayd 8

Til va nutq rivojlanishi bolaning kognitiv, ijtimoiy va emotsional o’sishining asosiy omillaridan biridir. Tug’ilgandan keyin chaqaloq yig’lash orqali ovoz chiqarishni boshlaydi, bu uning ilk aloqa shaklidir. 2-3 Oylikda g’ulg’ula (kooing) bosqichi keladi, unda vokal tovushlar chiqaradi. 6 Oylik atrofida g’ulg’ula murakkablashib, nutqqa o’xshash tovushlarga aylanadi (babbling). 10-12 Oylikda ilk so’zlar paydo bo’ladi, masalan, ‘ona’, ‘dada’. 18 Oylikda lug’at 50 taga yaqinlashadi, 2 yoshda ikki so’zli iboralar shakllanadi. 3-4 Yoshda murakkab jumlalar va grammatika qoidalari o’rganiladi. Bu jarayon miyaning Broka va Vernike zonalarining rivoji, eshitish tizimi va og’iz-bo’g’iz mushaklarining faollashuvi bilan bog’liq. O’zbek tilida rivojlanish o’ziga xos: 29 ta undosh va 6 ta unli tovushlar tufayli undoshlarning ketma-ketligi (masalan, ‘qo’shiq’) bolalarda qiyinlik tug’dirishi mumkin. Genetik omillar, ona tili muhiti, ota-ona muloqoti katta ta’sir ko’rsatadi. Rivojlanish kechikishi (dislaliya, disartriya) erta aniqlanishi zarur, chunki 5 yoshgacha 90% muammolar bartaraf etiladi. Ota-onalar bolaga ko’p gapirish, qo’shiq kuylash, kitob o’qish, o’yinlar orqali yordam berishi lozim. Mutaxassislar (logopedlar) individual darslar o’tkazadi. Har bir bola individual rivojlanadi, shuning uchun kuzatuv va baholash muhimdir. Bu xususiyatlar tilni nafaqat aloqa vositasi, balki fikrlash shakllantiruvchi sifatida belgilaydi.

Slayd 9

O’qish va yozish jarayonlaridagi qiyinchiliklar
O’qish buzilishlari
Yozish muammolari
Sabablar
Belgilar
Yechim usullari
O’qish va yozish jarayonlaridagi qiyinchiliklar, ayniqsa bolalarda keng tarqalgan. Bu disleksiya (o’qish buzilishi) va disgrafiya (yozish buzilishi) kabi holatlar bilan bog’liq. Sabablari: genetika, miya rivojlanishidagi nuqsonlar, atrof-muhit ta’siri. Belgilari: harflarni chalkashtirish, sekin o’qish, yomon qo’l yozuvi, imlo xatolari. Erta tashxis va logopedik mashg’ulotlar, maxsus usullar bilan bartaraf etiladi. Ota-onalar va o’qituvchilarning e’tibori muhim.

Slayd 10

Xotira turlari va eshitish nuqsonidagi o’zgarishlar
Xotira sensorli, qisqa va uzoq muddatli turlarga bo’linadi
Sensorli xotira eshitish signallarini qisqa vaqt saqlaydi
Eshitish nuqsoni qisqa muddatli xotirani zaiflashtiradi
Uzoq muddatli xotirada o’zgarishlar sekin kuzatiladi

Slayd 11

Diqqat va konsentratsiya xususiyatlari
Diqqat miyaning ma’lum maqsadni idrok etish qobiliyatidir
Konsentratsiya uzoq muddatli e’tiborni saqlashdir
Ixtiyoriy diqqat ong bilan boshqariladi
Passiv diqqat kuchli stimullarga javob beradi
Chalg’ituvchi omillar konsentratsiyani pasaytiradi
Mashqlar diqqatni mustahkamlashga yordam beradi

Slayd 12

Abstrakt fikrlashning asosiy tushunchasi
Muammoni aniqlash va tahlil qilish
Naqshlarni topish va bog’lanishlar
Amaliy qo’llanish va misollar
Mantiqiy fikrlash usullari va qoidalari
Yechim ishlab chiqish strategiyalari
Abstrakt fikrlash va muammo hal qilish

Slayd 13

Karlar – teri va shilliq qavatlarning termik, kimyoviy yoki elektr energiyasi ta’sirida kuchli shikastlanishi bo‘lib, ularni davolash va reabilitatsiya murakkab, ko‘p bosqichli jarayonni talab etadi. Reabilitatsiya maqsadi – og‘riqni kamaytirish, shikastlangan to‘qimalarni tiklash, funksional qobiliyatlarni qaytarish, kosmetik nuqsonlarni bartaraf etish va hayot sifatini oshirishdir. Jarayon karlarning darajasi (1-4-darajali), joylashuvi (yuz, qo‘l, oyoq) va umumiy holatga qarab individual rejalashtiriladi. Asosiy usullar: fizioterapiya (passiv harakatlar, cho‘zish mashqlari, suzish, ultratovush, elektroforez), ergoterapiya (kundalik faoliyatni tiklash uchun vositalar bilan mashqlar), massaj (limfa drenaji uchun), shprits terapiyasi (silikon gel plitalari, bosim kiyimlari kontrakturalarni oldini olish uchun). Dori vositalari: og‘riq qoldiruvchilar, antibiotiklar, vitaminlar, kremlar (steroidlar, pantenol). Psixologik reabilitatsiya depressiya va ijtimoiy moslashuv muammolarini hal qiladi. Bosqichlar: o‘tkir (og‘ir davolash), subo‘tkir (yara to‘kilishi), kech (funktsional tiklanish, 6-24 oy). Muvaffaqiyat 80-90% bemorlarda kuzatiladi, ammo doimiy kuzatuv zarur. Multidisciplinar jamoa (jarroh, fizioterapevt, psixolog) ishtiroki samaradorlikni oshiradi.

Slayd 14

Ta’limda ishlatiladigan maxsus strategiyalar zamonaviy o’quv jarayonini samarali, qiziqarli va individualga moslashtirilgan qilishga xizmat qiladi. Ular orasida differensial ta’lim, loyihaga asoslangan o’rganish (Pbl), gamifikatsiya, teskari sinf modeli, shaxsiy o’rganish va kooperativ guruh ishi kiradi. Differensial ta’lim har bir o’quvchining qobiliyatlari, qiziqishlari va o’rganish uslubiga qarab darslarni moslashtirishni nazarda tutadi, bu esa barcha bolalarning muvaffaqiyatini ta’minlaydi. PBLda o’quvchilar real muammolarni hal qilib, nazariyani amalda qo’llashadi, ijodkorlik va muammolarni hal qilish ko’nikmalarini rivojlantiradi. Gamifikatsiya o’yin elementlarini – ballar, reytinglar, virtual mukofotlar – joriy etib, motivatsiyani oshiradi va o’rganishni sarguzashtga aylantiradi. Teskari sinf uyda video va materiallar orqali nazariya o’rganish, sinfda esa amaliy muhokama va tajribalarni amalga oshirishni taqozo etadi. Shaxsiy o’rganish texnologiyalar va Ai yordamida individual traektoriyalar yaratadi. Kooperativ strategiyalar guruhda ishlash orqali hamkorlik va kommunikatsiya ko’nikmalarini shakllantiradi. Bu yondashuvlar o’qituvchilarga vaqtni tejash, o’quvchilarning faolligini oshirish va chuqur tushunchani ta’minlashga yordam beradi. Natijada ta’lim sifati oshib, o’quvchilar mustaqil, ijodiy va hayotga tayyor shaxslar bo’ladi.

Slayd 15

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 16

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda