Grammatika

Slayd 1

Grammatika

Slayd 2

Reja:
01
03
02
04
Grammatik ma’no haqida umumiy tushuncha.
Leksik va grammatik ma’nolar o‘rtasidagi munosabat.
Grammatik ma’noni ifodalash vositalari.
Grammatik shakllarning tuzilishiga ko‘ra turlari.
05
Grammatik kategoriya tushunchasi va uning turlari.

Slayd 3

Grammatika – tilshunoslik fanining asosiy bo‘limi
Grammatika —til birliklarining shakllanishi, o‘zaro munosabati va gapda ishlatilishi qonuniyatlarini o‘rganadi. Til orqali fikr bildirish, muloqot qilish uchun faqat so‘zlarni bilish yetarli emas — ularni qanday qilib to‘g‘ri tartibda birlashtirish, qanday shaklda ishlatish, qanday ma’no yuklashni bilish kerak. Ana shu bilimlar grammatikaga taalluqlidir.

Slayd 4

Grammatik ma’no haqida umumiy tushuncha
01
Til birliklari orqali ifodalanuvchi umumiy va nisbatan mavhum ma’no xususiyatlari

Slayd 5

Grammatik ma’no
Grammatik ma’no – bu til birliklari (so‘zlar, so‘z birikmalari, qo‘shimchalar, gaplar) orqali mavhum, umumiy tarzda ifodalanuvchi til hodisasi bo‘lib, u so‘zning shakli orqali bildiriladi, ya’ni so‘zning qanday grammatik vazifada ishtirok etayotganini ko‘rsatadi.

Slayd 6

Grammatik ma’noning mohiyati
Grammatik ma’no so‘zning shaklida yashiringan ma’lumot bo‘lib, u lug‘aviy emas, balki grammatik vazifa bajaradi. Misol: “kitoblar” so‘zida: “kitob” — leksik ma’no “-lar” — grammatik ma’no, ya’ni ko‘plik
Leksik ma’no so‘zning konkret mazmunini bildirsa (masalan: “kitob” — o‘qiladigan narsa), grammatik ma’no esa uning til tizimidagi shakliy va sintaktik rolini bildiradi.

Slayd 7

03
02
01
Grammatik ma’noning xususiyatlari
Umumiylik – grammatik ma’no bir necha birliklar uchun umumiy bo‘lishi mumkin. Masalan, “-lar” qo‘shimchasi barcha ko‘plikdagi otlar uchun ishlatiladi: kitoblar, bolalar, do‘stlar.
Mavhumlik – grammatik ma’no ko‘pincha bevosita tasavvur qilinmaydi, balki u shakl orqali anglanadi: keldi (o‘tgan zamon), kelmoqda (hozirgi zamon).
Shakliy bog‘liqlik – u so‘zning tashqi yoki ichki shakli orqali ifodalanadi (qo‘shimcha, so‘z tartibi, yordamchi so‘zlar orqali).

Slayd 8

Grammatik ma’no bilan bog‘liq birliklar:
Ot kelishiklari: kitobni, kitobga, kitobda → har biri har xil grammatik vazifani ifodalaydi.
Fe’l zamonlari: boradi, bordi, borar → har biri grammatik ma’noni bildiradi (kelasi, o‘tgan, hozirgi zamon).

Slayd 9

Leksik va grammatik ma’nolar o‘rtasidagi munosabat
02
So‘zning lug‘aviy (mazmuniy) va grammatik (shakliy) tomonlari o‘zaro bog‘liqligi.

Slayd 10

ta’lim oluvchi kishi
-lar: ko‘plik
Misol orqali tahlil: “O‘quvchilar keldi.”
o‘quvchi
keldi
kelmoq harakati
-di: o‘tgan zamon, 3-shaxs
So‘z
Leksik ma’no
Grammatik ma’no

Slayd 11

Grammatik ma’noni ifodalash vositalari
03
Qo‘shimchalar, ohang, so‘z tartibi, yordamchi so‘zlar orqali grammatik ma’noni ifodalash usullari.

Slayd 12

03
02
01
1. Qo‘shimchalar orqali ifodalash (affiksal usul)
So‘zga qo‘shimchalar (yasaluvchilar, o‘zgartiruvchilar) qo‘shilib, turli grammatik ma’nolar hosil qiladi.
kitoblar → -lar qo‘shimchasi → ko‘plik
bordim → -dim qo‘shimchasi → o‘tgan zamon, 1-shaxs
uyimda → -im (egalik), -da (joy kelishigi)

Slayd 13

02
01
2. So‘z tartibi orqali ifodalash
O‘zbek tilida erkin so‘z tartibi mavjud bo‘lsa-da, grammatik ma’no ko‘pincha tartib orqali farqlanadi.
U kitob o‘qidi. → To‘g‘ri va aniq ma’no
Kitob u o‘qidi. → noaniq yoki noto‘g‘ri bo‘lishi mumkin

Slayd 14

03
02
01
3. Yordamchi so‘zlar vositasi (funksional birliklar)
Grammatik ma’noni bildirishda ko‘makchilar, yuklamalar, bog‘lovchilar va modal so‘zlar muhim rol o‘ynaydi.
Men buni uchun qilganman. → sabab bildiradi
U bilan ketdi. → birga harakat
Kelmasdi, ammo kelishi kerak edi. → zidlik bog‘lovchisi

Slayd 15

03
02
01
4. Intonatsiya (ohang) orqali ifodalash
Gapdagi intonatsiya yoki tovush balandligi, pauza, urg‘u orqali ham grammatik ma’no o‘zgarishi mumkin.
Sen keldingmi? → so‘roq ohangi
Sen keldingmi?! → hayrat yoki ajablanish
Sen kelding! → ta’kid yoki ishonch

Slayd 16

02
01
5. Analitik vositalar (so‘z birikmalari orqali)
Ba’zi grammatik ma’nolar ikkita yoki undan ortiq so‘zlarning birikmasi orqali ifodalanadi.
borayotgan edi → kompleks fe’l shakli (hozirgi davomiy + o‘tgan zamon)
kelmoqchi emasman → istak + inkor + shaxs

Slayd 17

Grammatik shakllarning tuzilishiga ko‘ra turlari
04
Soddalashtirilgan, analitik va sintetik shakllarning o‘ziga xos xususiyatlari.

Slayd 18

Bir nechta so‘z (yordamchi fe’l, modal so‘z) orqali
Qo‘shimcha + yordamchi so‘zlar birikmasi
Bu shakllar tuzilishiga ko‘ra uch turga bo‘linadi:
So‘z ichida qo‘shimchalar orqali ifodalangan
bordi, yozaman
borayotgan edi
o‘qimoqchi emasdim
Soddalashtirilgan (syntetik) shakllar
Yig‘ma (analitik) shakllar
Aralash shakllar

Slayd 19

Grammatik kategoriya tushunchasi va uning turlari
05
Zamon, shaxs, son, kelishik, nisbat kabi grammatik birliklarning umumlashtiruvchi xususiyatlari.

Slayd 20

Grammatik kategoriyalarning belgilari
Tizimli bo‘ladi (barcha so‘zlar uchun umumiy qoidalar asosida ishlaydi)
Masalan: kitob-kitoblar
-lar qo‘shimchasi barcha otlarda ko‘plik grammatik ma’nosini bildiradi.
Qarama-qarshi ma’noli shakllardan iborat bo‘ladi Masalan, bola-bolalar
birlik ↔ ko‘plik)

Slayd 21

Grammatik kategoriyalarning asosiy turlari
a) Son kategoriyasi
Birlik: o‘quvchi,
Ko‘plik: o‘quvchilar
b) Kelishik kategoriyasi (otlar uchun)
Bosh kelishik – kitob
Qaratqich kelishigi – kitobning
Tushum kelishigi – kitobni
Jo‘nalish kelishigi – kitobga
Borliq kelishigi – kitobda
Chiqlik kelishigi – kitobdan
s) Zamon kategoriyasi (fe’llar uchun)
Hozirgi zamon – o‘qiyapti
O‘tgan zamon – o‘qidi, o‘qigan
Kelasi zamon – o‘qiydi, o‘qimoqchi

Slayd 22

Grammatik kategoriyalarning asosiy turlari
d) Shaxs kategoriyasi (fe’l va egalik uchun)
1-shaxs: men boraman
2-shaxs: sen borasan
3-shaxs: u boradi
f) Istak, shart, buyruq kategoriyalari (modal fe’l shakllari)
kelsin (buyruq),
kelmoqchi (istak),
kelgudek (shart)
e) Shaxs birlikda yoki ko‘plikda ifodalanadi:
men keldim (1-shaxs, birlik),
biz bordik (1-shaxs, ko‘plik)

Slayd 23

Aniq gaplar va hayotiy misollar orqali tushunishga harakat qiling
Tavsiyalar
Grammatika
Gaplarni morfologik va sintaktik tahlil qiling
Test va mashqlar bilan mustahkamlang
Yangi o‘rganilgan grammatik birliklardan insho, dialog, matn tuzishda foydalaning
Interaktiv va vizual usullardan foydalaning

Slayd 24

E’TIBORINGIZ UCHUN RAHMAT!
Bizni ijtimoiy tarmoqlarda kuztib boring!

Slayd 25

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda