Asalarining morfologiyasi va harakat organlari tuzilishi

Slayd 1

Asalarining morfologiya va harakat organlarining tuzilishi

Slayd 2

Reja:
Asalarining asosiy xususiyatlari, bir biridan farqi
Asalari bosh,ko’krak,qorin qismlarining tuzilishi
Harakata’zolari qanoti va oyog’ining tuzilishi

Slayd 3

Darsning asosiy maqsadlari
Asalarilar turlarini farqlash
Ona asalari, ishchi asalari va erkak asalarilarning tashqi ko’rinishidagi farqlarini aniq ajrata olish ko’nikmalarini rivojlantirish.
Tana qismlarini o’rganish
Bosh, ko’krak va qorin qismlarining tuzilishi, ularning vazifalari va bir-biri bilan bog’lanishini chuqur tushunish.
Harakat organlarini tahlil qilish
Qanotlar va oyoqlarning tuzilishi, ularning funksiyalari va asalarilar hayotida tutgan o’rnini o’rganish.

Slayd 4

Asalari turlarining asosiy farqlari
Asalari oilasida uchta asosiy tur mavjud: ona asalari, ishchi asalari va erkak asalarilar (arra). Har biri o’ziga xos tashqi ko’rinish va vazifaga ega.
Ona asalari — eng yirik, uzun qorinli, tuxum qo’yish uchun moslashgan
Ishchi asalari — o’rtacha o’lchamli, to’liq rivojlangan harakat organlari bilan
Erkak asalari — katta ko’zlari, qalin tanasi, nishsiz
Bu farqlar ularning biologik vazifalariga mos ravishda shakllanган.

Slayd 5

Asalari tanasining umumiy tuzilishi
Asalari tanasi uchta asosiy qismdan iborat: bosh (1), ko’krak (2) va qorin (3) qismlari. Har bir qism bo’g’imlarga bo’lingan va maxsus funksiyalarni bajaradi.
Tana harakatchan bo’lib, qator bo’g’imlarga ajratilgan. Ularning ketma-ket takrorlanishi va tananing uch qismga bo’linishi hasharotlar uchun xos xususiyatdir.

Slayd 6

Teri qoplamining tuzilishi va vazifalari
Kutikula
Terining tashqi qatlami, gipodermaning mahsuloti. Tashqi skiletni hosil qiladi va tanani himoya qiladi.
Gipoderma
O’rta qatlam, hujayra tuzilishiga ega. Kutikulani ishlab chiqaradi va yangilaydi.
Membrana
Ichki qatlam, ba’zan mavjud bo’ladi. Organlarni qo’shimcha himoya qiladi.
Teri qoplamining ahamiyati
Asalarilar teri qoplami bir nechta muhim vazifalarni bajaradi:
Mexanik va kimyoviy ta’sirlardan himoya
Tashqi skelet vazifasini bajarish
Muskullarning yopishish joyi bo’lish
Maxsus bezlarning joylashish joyi
Xitin — kutikulaning asosiy tarkibiy qismi bo’lib, yuqori molekulyar polimer hisoblanadi. U tananing qattiqligini ta’minlaydi.

Slayd 7

Bosh qismining tuzilishi
Asalari boshi mustahkam kalla qutisidan tashkil topgan. Uning ustki qismida oddiy ko’zlar (1), ikki yonida murakkab ko’zlar (2), old qismida mo’ylovlar (3) joylashgan.
Og’iz organlari yuqori lab (4), yuqori jag’ (5) va pastki jag’dan (6) iborat. Bosh qismining orqa tomonida ensa teshigi (7) mavjud.
Ko’zlarning xususiyatlari
Murakkab (fasetkali) ko’zlar — boshning ikki yonida joylashgan, minglab kichik ko’zchalardan (ommatidiyalar) tashkil topgan.
Oddiy ko’zlar — bosh ustida uchburchak shaklida joylashgan uchta ko’z, yorug’likni sezish uchun.
Erkak asalarilarda murakkab ko’zlar juda katta va bosh qismining katta qismini egallaydi. Bu uchish paytida ona asalarini topish uchun zarur.

Slayd 8

Mo’ylov va og’iz organlarining tuzilishi
Mo’ylovlar
Ishchi va ona asalarilarda 11 ta, erkak asalarilarda 12 ta bo’g’imdan iborat. Hidni, haroratni va namlikni sezish uchun mo’ljallangan.
Yuqori jag’
Ona asalarilarda o’tkir qirrali, ichki tishchalari bor. Mum va boshqa materiallarni kemirish uchun ishlatiladi.
Xartumcha
Pastki jag’, pastki lab va tilchadan tashkil topgan. Nektar va suyuqliklarni so’rish uchun maxsus moslashgan.

Slayd 9

Xartumchaning yoyilgan holatdagi tuzilishi
Xartumcha asalarilarning eng muhim og’iz organi hisoblanadi. U pastki jag’ (1), xartumcha tutashadigan qism (2), pastki lab sezgichlari (5), tilcha (6) va tilchaning qoshiqchasidan (7) tashkil topgan.
Ish paytida xartumcha uzayadi va gul nekotariga kirib boradi. Dam olish holatida esa orqaga bukilib, bosh ostida joylashadi. Tilchaning qoshiqchasi nektarni yig’ish uchun maxsus moslashgan.
Qiziq fakt: Ishchi asalari xartumchasi kuniga minglab marta ochiladi va yopiladi, har bir guldan nektarni yig’ish uchun!

Slayd 10

Ko’krak qismining tuzilishi
Ko’krak qismi uch bo’g’imdan (1, 2, 3) tashkil topgan. Har bir bo’g’imda bir juft oyoq birikkan. Ikkinchi va uchinchi bo’g’imlardan qanotlar chiqadi.
Ko’krak muskullariga murakkab o’zgarishlar yuz bergan. Natijada birlamchi skleritlar — tergitlar, sternitlar va pleyritlar ikkilamchi skleritlarga bo’lingan.
Qanotlarning vazifasi
Oldingi qanotlar (12) — katta, asosiy uchish kuchini beradi
Orqa qanotlar (13) — kichikroq, barqarorlikni ta’minlaydi
Uchish paytida maxsus ilgaklar yordamida birlashadi

Slayd 11

Oyoqlarning tuzilishi va funksiyalari
Old oyoqlar (14)
Mo’ylovlarni tozalash uchun maxsus taroqcha bor. Ko’zlarni va boshni parvarish qilish uchun ishlatiladi.
O’rta oyoqlar (15)
Qanotlardan mumni olib tashlash va umumiy harakatlanish uchun. Eng universal oyoqlar hisoblanadi.
Orqa oyoqlar (16)
Gulchangni yig’ish va tashish uchun maxsus «savatcha» mavjud. Ishchi asalarilarda eng rivojlangan.
Har bir oyoq beshta bo’g’imdan iborat: son, boldir, baldiz, to’pi va tovon. Tovonda ilgaklar va yopishqoq yostiqchalar bor, bu turli sirtlarda yopishib olish imkonini beradi.

Slayd 12

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 13

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda