Lingvopoetikaning o’rganilish tarixi

Slayd 1

Lingvopoetikaning o’rganilish tarixi

Slayd 2

V.A. Avrorin (Viktor Alekseyevich Avrorin) – rus tilshunosligi va adabiyotshunosligida muhim o’rin tutgan shaxsdir. U tilning asosan poetik (badiiy) xususiyatlarini o’rganishda alohida e’tibor qaratgan. U tilni nafaqat mantiqiy va grammatik tizim sifatida, balki badiiy maqsadlar uchun ishlatiladigan vosita sifatida ham ko’rib chiqadi. Avrorinning fikricha, adabiyotda tilning qo’llanilishi nafaqat so’zlar va grammatik strukturalardan iborat bo’ladi, balki ular orqali dunyo haqidagi yangi tasavvurlar va hissiyotlar ifodalanadi.
Rus olimi V.A.Avrorin

Slayd 3

Aleksey Peshkovskiy
(1911–1993) — lingvopoetika sohasiga tilning badiiy (poetik) funktsiyalarini tushunish orqali kiritgan. U tilni nafaqat kommunikatsiya vositasi sifatida, balki estetik va badiiy maqsadlar uchun ishlatiladigan vosita sifatida ko’rib chiqdi. Peshkovskiyning fikriga ko’ra, poeziya va adabiyotda til nafaqat ma’lumot beruvchi vosita, balki tasvir, hissiyot va kayfiyat yaratishda ham muhim rol o’ynaydi. U badiiy tilning asosiy xususiyatlarini aniq ajratib, uning imkoniyatlarini nazariy jihatdan yoritgan.Peshkovskiy, tilning poetik qurilishidagi ko’plab tuzilishlarni o’rganish orqali, adabiyotda tilning qanday ishlashini tahlil qilgan. U tilning sintaktik, semantik va fonetik jihatlarini o’zaro bog’lab ko’rdi.

Slayd 4

V.V.Vinogradovning badily asar tilini o’rganish bo’yicha izlanishlari bu borada ko’p masalalarga tilshunoslik va adabiyotshunoslik tomonidan emas, balki umumfilologik nazar bilan qarash, tadqiq etish lozimligini ilgari surib «badiy adabiyot tilini o’rganish filologiya fanining asosiy xususiyatlarini belgilab berar ekan, undan tilshunoslik ham, adabiyotshunoslik ham har tomonlama nazariy va amaliy naf oladi» degan fikrni isbotlashga xarakat qildi. U poetik tildagi maxsus elementlarni tilshunoslik mezonlari asosida o’rganishga intildi.Vinogradov badiiy tildagi san’atning, adabiy ijodning tilga nisbatan qanday tashkiliy va stilistik o’zgarishlarga olib kelishini ko’rsatdi. U tilning “normal” holatidan badiiy tilga o’tishni, uning turli qismlarini o’zgartirish orqali san’atlarga qo’shilgan hissalarni o’rganadi.
V.V.Vinogradov

Slayd 5

Rus olimlaridan yana biri A.A.Lipgart tilning badiiy funktsiyalarini tahlil qilishda semantik va strukturalistik yondashuvlarni qo’llagan. U badiiy matnlarda til birligining semantik va sintaktik tarkibini o’rgandi. Bu uning badiiy tilni faqat mazmun nuqtai nazaridan emas, balki uning struktura va formal jihatlarini ham aniqlashdi.Lipgard lingvopoetikada tahlil qilishning yangi metodologiyalarini ishlab chiqqan. U badiiy matnlarni tilning tilshunoslik asoslari, stilistika va poetika asosida o’rganishga intildi. Badiiy tildagi poetik va estetik elementlarni lingvistik usullar bilan tahlil qilib, ularning adabiy va estetik ahamiyatini ko’rsatdi.Lipgart tilning poetik funksiyasini alohida ko’rib chiqdi. Uning fikriga ko’ra, badiiy til o’zining estetik, obrazli, noan’anaviy xususiyatlari bilan tilni faqat muloqot vositasi sifatida emas, balki san’at asari sifatida ham ishlatadi. Badiiy tilda tilning funktsional xilma-xilligi muhim rol o’ynaydi.
A.A.Lipgart

Slayd 6

B.V. Jirmunskiy — rus tilshunosligi va lingvopoetikasining rivojlanishiga katta hissa qo’shgan olimlardan biridir. Uning lingvopoetikaga qo’shgan hissasi asosan badiiy til va uning poetik funksiyalarini tushunishga qaratilgan. Jirmunskiy, lingvistik va estetik kategoriyalarni birlashtirib, badiiy matnni tilshunoslik nuqtai nazaridan chuqur o’rganishga harakat qilgan.
B.V. Jirmunskiyning asarlari 1. “Lingvistik poetika” (1956) – Bu asar Jirmunskiyning lingvopoetika sohasidagi asosiy ishlaridan biridir. Unda tilning badiiy va estetik jihatlari, stilistika, poetika va badiiy matnni lingvistik tahlil qilishning metodologiyasi muhokama qilingan. Jirmunskiy bu asarda tilning estetik vazifasini chuqur tahlil qilgan va badiiy ifodaning tilshunoslikka qanday ta’sir qilishi haqida yozgan.
2.“O’rta asr adabiyotida poetika” (1957) – Bu kitobda Jirmunskiy o’rta asr adabiyotining lingvopoetikasini o’rganib, uning til va estetik xususiyatlarini o’ziga xos tarzda tahlil etadi.
3.“Poetik va estetik tafakkur” (1966) – Bu asarda Jirmunskiy badiiy tilning poetik va estetik jihatlarini o’zaro aloqasini o’rganadi. Unda tilning estetik funktsiyalari va badiiy tasvirlarni qanday shakllanishi haqida batafsil ma’lumot

A.A.Lipgart

Slayd 7

L.V. Sherba badiiy tilni o’rganishda tilning estetik va poetik funktsiyalariga alohida e’tibor qaratdi. U tilning badiiy tahlilida ma’no va uslubni birlashtirishga intildi. Sherba o’z asarlarida badiiy tilning semantik tuzilishini, tasviriy vositalar va obrazlarni lingvistik shakllar bilan qanday bog’lash mumkinligini o’rganishga harakat qildi.
1. “Lingvistik poetika: O’zbek va rus tilidagi tahlil” (1964) — Bu asar Sherbaning tilshunoslik va lingvopoetika sohasidagi ilmiy izlanishlarini davom ettirgan kitobi bo’lib, til va adabiyotshunoslikni birlashtirgan metodologiyani ishlab chiqqan.
2. “Badiiy til va san’at” (1973) — Sherbaning bu kitobida badiiy tilning san’atdagi o’rni va tilshunoslikda estetik tafakkur o’rganiladi. U til va san’atning o’zaro aloqalarini ko’rib chiqadi.

L.V.Sherba

Slayd 8

M.Yo’ldoshev
M. Yo’ldoshev tomonidan badiiy matn lingvopoetik xususiyatlarini o’zbek tilshunosligida birinchi marta dissertation planda tadqiq etilishi bu boradagi ishlarni yana bir bor marta yuqoriga ko’tardi. Olim badily matn lingvopoetik tahlil etishining yetti tamoyilini shakl va mazmun birligi, makon va zamon birligi, matn tilining umumxalq tili munosabatini aniqlash, badiy matnga babiiy-estetik butunlik sifatida yondashish va asar konseptini aniqlash, badily manga poetik aktuallashgan til vositalarini aniqlash, badiy mandagi eksplitsitlik va implitsitlik nisbatini aniqlash, badiiy matnda intertekstuallik mexanizmlarining lisoniy va semantik xususiyatlarini aniqlash tamoyillarini ishlab chiqdi.

Slayd 9

E.Qilichev
Tilshunos olim E. Qilichev esa «Badiy tasvirning leksik vositalari» kitobida badiiy tasvirda ishtirok etadigan leksik vositalar va ularning ifoda imkoniyatlari bilan bog’liq masalalar ustida to ‘xtalgan. B. Umurqulov «Poetik nutq leksikasi» nomi monografiyasida hozirgi o’zbek sheriyatining tilining leksik manbalari, poetik leksika, an’ anaviy poetizmlar, so’z variantlari va ularning estetik qimmati kabi kabi masalalar tadgiq etilgan.

Slayd 10

O’zbek tilshunosligida lingvopoetika sohasidagi dastlabki ishlar sifatida XX asrning 80- yillarida tadqiq etilgan N. Mahmudovning «Oybek nasridagi lingvopoetikasi» va «A.Qahhor hikoyalarining lingvopoetikasiga doir» I nomli ilmiy maqolalari shu soha bilan jiddiy qiziqqan olimlar uchun asos vazifasini bajargan.

Slayd 11

E’tiboringiz uchun rahmat!

Slayd 12

Foydali havolalar

🛒 Barcha taqdimotlar | 📰 Yangiliklar | ℹ️ Biz haqimizda